Казанцевтің сөзінше, жанама әдіс салық органына адамның ресми табысы мен нақты шығынының арасындағы айырманы анықтауға мүмкіндік береді. Ол азаматтарды ірі сатып алулар мен алынған ақшаның қайдан келгенін растайтын құжаттарды сақтауға шақырды.

Алайда подкасттағы кейбір тұжырымдарды нақтылау қажет. Салық органы кез келген күнделікті шығынды автоматты түрде жасырын табыс деп танып, оның айырмасынан бірден 10 пайыз ұстамайды.

Smart Data Finance қандай мәлімет жинайды

Қазақстан Қаржы министрлігі Smart Data Finance жүйесін мемлекеттік қаржы саласындағы үлкен көлемдегі мәліметтерді біріктіріп, талдайтын платформа ретінде сипаттайды.

Ресми мәлімет бойынша, жүйенің бірыңғай қоймасына 74 дереккөз қосылған. Ол мемлекеттік органдардың, екінші деңгейлі банктердің және басқа ұйымдардың 36 ақпараттық жүйесімен біріктірілген.

Платформада салық төлеушілер туралы мынадай мәліметтер жинақталады:

• жылжымайтын мүлік пен көлік құралдары;
• жер учаскелері;
• бағалы қағаздар мен компаниялардағы үлестер;
• жұмыс орны мен еңбек шарттары;
• салық төлемдері мен салық есептілігі;
• нотариалдық әрекеттер;
• мобильді аударымдар;
• валюталық бақылауға жататын халықаралық операциялар;
• лицензиялар мен мемлекеттік жеңілдіктер.

Осы мәліметтердің негізінде әрбір жеке және заңды тұлға бойынша цифрлық профиль қалыптастырылады. Қаржы министрлігінің хабарлауынша, жүйе ай сайын шамамен 500 аналитикалық есеп дайындайды.

Бұған дейін Үкімет Smart Data Finance базасында 20,4 миллион жеке тұлға, 1,9 миллион жеке кәсіпкер және 584 мың заңды тұлға туралы ақпарат болғанын мәлімдеген.

Букмекерлік кеңселер де жүйеге қосылған

Жүйеде Қазақстандағы букмекерлік кеңселерден алынатын мәліметтерді талдау мүмкіндігі де бар. Мемлекеттік органдар ставкаларға салынған ақша айналымын және ойыншылардың ұтысын салықтық әкімшілендіру үшін пайдалана алады.

Бұл мемлекеттің нақты уақыт режиміне жақын жағдайда қаржылық операцияларды талдау мүмкіндігі айтарлықтай артқанын көрсетеді.

Бірақ ресми дереккөздер Казанцев айтқандай, жүйе адамның Канадаға нақты кіммен барғанын немесе әр қонақүйде қанша күн тұрғанын автоматты түрде көрсетеді деп хабарлаған жоқ. Мұндай мәліметтің қандай жағдайда және қандай құқықтық негізбен алынатыны бөлек мәселе.

Жанама әдіс қашан қолданылады

Жеке тұлғаның табысын жанама әдіспен анықтау тәртібі 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылады. Сондықтан подкасттағы «келесі жылдан бастап» деген тұжырымды қазіргі күнге қатысты қабылдауға болмайды.

Салық кодексінің 173-бабына сәйкес, жеке тұлға декларацияда көрсеткен табыстан қымбат тіркелетін мүлік сатып алса, салық органы оның табысын жанама әдіспен анықтауға құқылы.

Мұндай мүлікке, мысалы, пәтер, үй, жер учаскесі немесе автокөлік жатуы мүмкін. Салық органы сатып алуға кеткен шығынды азаматтың ресми табысымен, банк шоттарындағы қаражатпен және басқа қолжетімді деректермен салыстырады.

Жанама есептеудің үш негізгі тәсілі бар:

• активтер құнының өсуін есептеу;
• жасалған шығындарды талдау;
• банк шоттарындағы ақша қозғалысын зерттеу.

Қажет болған жағдайда бұл тәсілдер бірге қолданылуы мүмкін.

Шығын табыстан көп болса не болады

Шығын мен ресми табыстың арасында айырма табылуы салықтың автоматты түрде есептелетінін білдірмейді. Алдымен салық органы қаражаттың қайдан келгенін және оның салық салынатын табысқа жататынын анықтауы тиіс.

Мысалы, ірі сатып алу мына қаражаттың есебінен жасалуы мүмкін:

• бұрынғы жылдары жиналған ақша;
• банк несиесі немесе жеке қарыз;
• мұра немесе сыйға берілген қаражат;
• басқа мүлікті сатудан түскен ақша;
• салық салынбайтын немесе салығы бұрын төленген табыс.

Сондықтан азаматта ақшаның заңды көзін көрсететін банк көшірмесі, қарыз шарты, мүлікті сату келісімі немесе басқа растайтын құжаттар болғаны дұрыс.

Егер қаражаттың көзі түсіндірілмесе және айырма салық салынатын табыс деп танылса, жеке табыс салығы есептелуі мүмкін.

Бұл жағдайда барлық сомаға міндетті түрде тек 10 пайыз салынады деу де дұрыс емес. 2026 жылдан бастап Қазақстанда жеке табыс салығының прогрессивті мөлшерлемесі қолданылады: жылдық салық салынатын табыстың 8500 АЕК-ке дейінгі бөлігіне 10 пайыз, одан асқан бөлігіне 15 пайыз есептеледі.

Қарапайым азаматтар нені ескеруі керек

Smart Data Finance іске қосылғаннан кейін салық органдары бұрын бөлек тұрған мәліметтерді бір жүйеден көріп, автоматты түрде салыстыра алады. Бұл ең алдымен ресми табысы жоқ, бірақ қымбат мүлік сатып алатын немесе тұрақты түрде кәсіпкерлікпен айналысатын адамдарға әсер етуі мүмкін.

Азаматтарға дүрлігудің қажеті жоқ. Ресми жалақы, несие, құжатпен расталған қарыз, мұра немесе мүлікті сатудан түскен ақша өздігінен заң бұзушылық болып саналмайды.

Дегенмен ірі мәмілелерге қатысты құжаттарды сақтап, салық органдарынан келген хабарламаларды елемеуге болмайды. Цифрлық жүйе сәйкессіздікті анықтай алады, ал қаражаттың заңды көзін түсіндіру міндеті азаматтың өзіне жүктелуі мүмкін.

Казанцевтің сөзінше, жанама әдіс салық органына адамның ресми табысы мен нақты шығынының арасындағы айырманы анықтауға мүмкіндік береді. Ол азаматтарды ірі сатып алулар мен алынған ақшаның қайдан келгенін растайтын құжаттарды сақтауға шақырды.

Алайда подкасттағы кейбір тұжырымдарды нақтылау қажет. Салық органы кез келген күнделікті шығынды автоматты түрде жасырын табыс деп танып, оның айырмасынан бірден 10 пайыз ұстамайды.

Smart Data Finance қандай мәлімет жинайды

Қазақстан Қаржы министрлігі Smart Data Finance жүйесін мемлекеттік қаржы саласындағы үлкен көлемдегі мәліметтерді біріктіріп, талдайтын платформа ретінде сипаттайды.

Ресми мәлімет бойынша, жүйенің бірыңғай қоймасына 74 дереккөз қосылған. Ол мемлекеттік органдардың, екінші деңгейлі банктердің және басқа ұйымдардың 36 ақпараттық жүйесімен біріктірілген.

Платформада салық төлеушілер туралы мынадай мәліметтер жинақталады:

• жылжымайтын мүлік пен көлік құралдары;
• жер учаскелері;
• бағалы қағаздар мен компаниялардағы үлестер;
• жұмыс орны мен еңбек шарттары;
• салық төлемдері мен салық есептілігі;
• нотариалдық әрекеттер;
• мобильді аударымдар;
• валюталық бақылауға жататын халықаралық операциялар;
• лицензиялар мен мемлекеттік жеңілдіктер.

Осы мәліметтердің негізінде әрбір жеке және заңды тұлға бойынша цифрлық профиль қалыптастырылады. Қаржы министрлігінің хабарлауынша, жүйе ай сайын шамамен 500 аналитикалық есеп дайындайды.

Бұған дейін Үкімет Smart Data Finance базасында 20,4 миллион жеке тұлға, 1,9 миллион жеке кәсіпкер және 584 мың заңды тұлға туралы ақпарат болғанын мәлімдеген.

Букмекерлік кеңселер де жүйеге қосылған

Жүйеде Қазақстандағы букмекерлік кеңселерден алынатын мәліметтерді талдау мүмкіндігі де бар. Мемлекеттік органдар ставкаларға салынған ақша айналымын және ойыншылардың ұтысын салықтық әкімшілендіру үшін пайдалана алады.

Бұл мемлекеттің нақты уақыт режиміне жақын жағдайда қаржылық операцияларды талдау мүмкіндігі айтарлықтай артқанын көрсетеді.

Бірақ ресми дереккөздер Казанцев айтқандай, жүйе адамның Канадаға нақты кіммен барғанын немесе әр қонақүйде қанша күн тұрғанын автоматты түрде көрсетеді деп хабарлаған жоқ. Мұндай мәліметтің қандай жағдайда және қандай құқықтық негізбен алынатыны бөлек мәселе.

Жанама әдіс қашан қолданылады

Жеке тұлғаның табысын жанама әдіспен анықтау тәртібі 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылады. Сондықтан подкасттағы «келесі жылдан бастап» деген тұжырымды қазіргі күнге қатысты қабылдауға болмайды.

Салық кодексінің 173-бабына сәйкес, жеке тұлға декларацияда көрсеткен табыстан қымбат тіркелетін мүлік сатып алса, салық органы оның табысын жанама әдіспен анықтауға құқылы.

Мұндай мүлікке, мысалы, пәтер, үй, жер учаскесі немесе автокөлік жатуы мүмкін. Салық органы сатып алуға кеткен шығынды азаматтың ресми табысымен, банк шоттарындағы қаражатпен және басқа қолжетімді деректермен салыстырады.

Жанама есептеудің үш негізгі тәсілі бар:

• активтер құнының өсуін есептеу;
• жасалған шығындарды талдау;
• банк шоттарындағы ақша қозғалысын зерттеу.

Қажет болған жағдайда бұл тәсілдер бірге қолданылуы мүмкін.

Шығын табыстан көп болса не болады

Шығын мен ресми табыстың арасында айырма табылуы салықтың автоматты түрде есептелетінін білдірмейді. Алдымен салық органы қаражаттың қайдан келгенін және оның салық салынатын табысқа жататынын анықтауы тиіс.

Мысалы, ірі сатып алу мына қаражаттың есебінен жасалуы мүмкін:

• бұрынғы жылдары жиналған ақша;
• банк несиесі немесе жеке қарыз;
• мұра немесе сыйға берілген қаражат;
• басқа мүлікті сатудан түскен ақша;
• салық салынбайтын немесе салығы бұрын төленген табыс.

Сондықтан азаматта ақшаның заңды көзін көрсететін банк көшірмесі, қарыз шарты, мүлікті сату келісімі немесе басқа растайтын құжаттар болғаны дұрыс.

Егер қаражаттың көзі түсіндірілмесе және айырма салық салынатын табыс деп танылса, жеке табыс салығы есептелуі мүмкін.

Бұл жағдайда барлық сомаға міндетті түрде тек 10 пайыз салынады деу де дұрыс емес. 2026 жылдан бастап Қазақстанда жеке табыс салығының прогрессивті мөлшерлемесі қолданылады: жылдық салық салынатын табыстың 8500 АЕК-ке дейінгі бөлігіне 10 пайыз, одан асқан бөлігіне 15 пайыз есептеледі.

Қарапайым азаматтар нені ескеруі керек

Smart Data Finance іске қосылғаннан кейін салық органдары бұрын бөлек тұрған мәліметтерді бір жүйеден көріп, автоматты түрде салыстыра алады. Бұл ең алдымен ресми табысы жоқ, бірақ қымбат мүлік сатып алатын немесе тұрақты түрде кәсіпкерлікпен айналысатын адамдарға әсер етуі мүмкін.

Азаматтарға дүрлігудің қажеті жоқ. Ресми жалақы, несие, құжатпен расталған қарыз, мұра немесе мүлікті сатудан түскен ақша өздігінен заң бұзушылық болып саналмайды.

Дегенмен ірі мәмілелерге қатысты құжаттарды сақтап, салық органдарынан келген хабарламаларды елемеуге болмайды. Цифрлық жүйе сәйкессіздікті анықтай алады, ал қаражаттың заңды көзін түсіндіру міндеті азаматтың өзіне жүктелуі мүмкін.

Бұған дейін қосымша арқылы Visa, Mastercard, «Элкарт», Uzcard және Humo карталарына ақша жіберуге болатын. Енді қолжетімді төлем жүйелерінің қатарына UnionPay де қосылды.

UnionPay картасына ақша қалай аударылады

Аударым жасау тәртібі картаның қай елдің банкінде шығарылғанына байланысты.

• Қазақстандық банктің UnionPay картасына ақша жіберу үшін «Аударымдар» бөлімінен «Басқа банктің картасы» қызметін таңдау керек.
• Шетелдік картаға аудару үшін «Аударымдар» бөліміндегі «Халықаралық аударымдар» қызметіне өту қажет.
• Алушының карта нөмірі қолмен енгізіледі немесе камера арқылы сканерленеді.
• Шетелдік UnionPay картасына аударым кезінде алушының аты-жөні жеке куәліктегідей латын әріптерімен жазылады.
• Одан кейін аударым сомасы мен валютасы көрсетіледі.

Қытайда шығарылған UnionPay картасына ақша жібергенде қосымша аударымның мақсатын да таңдауды сұрайды.

Аударым комиссиясы қанша

Халықаралық аударым үшін комиссия соманың 0,95 пайызын құрайды. Ең төменгі комиссия мөлшері 200 теңге.

Ақша басқа валютада жіберілсе, айырбастау бағамы аударымды растауға дейін көрсетіледі. Пайдаланушы Kaspi Gold картасынан нақты қанша ақша алынатынын алдын ала көре алады.

Жиі ақша жіберетін алушының картасын «Таңдаулыларға сақтау» функциясы арқылы сақтап қоюға болады. Бұл келесі аударым кезінде карта нөмірі мен алушының деректерін қайта енгізбеуге мүмкіндік береді.

UnionPay қай елдерде қолданылады

UnionPay International мәліметінше, төлем жүйесінің карталары әлемнің 183 елі мен аумағында қабылданады. Қазақстанда UnionPay карталарымен сауда орындарының басым бөлігінде төлем жасауға және банкоматтардың шамамен 80 пайызын пайдалануға болады.

Kaspi.kz кейбір елдер мен аймақтарға халықаралық аударым жасау қолжетімсіз болуы мүмкін екенін ескертеді. Нақты комиссия, айырбастау бағамы және аударымның қорытынды сомасы операцияны растау алдында қосымшада көрсетіледі.

Бұған дейін қосымша арқылы Visa, Mastercard, «Элкарт», Uzcard және Humo карталарына ақша жіберуге болатын. Енді қолжетімді төлем жүйелерінің қатарына UnionPay де қосылды.

UnionPay картасына ақша қалай аударылады

Аударым жасау тәртібі картаның қай елдің банкінде шығарылғанына байланысты.

• Қазақстандық банктің UnionPay картасына ақша жіберу үшін «Аударымдар» бөлімінен «Басқа банктің картасы» қызметін таңдау керек.
• Шетелдік картаға аудару үшін «Аударымдар» бөліміндегі «Халықаралық аударымдар» қызметіне өту қажет.
• Алушының карта нөмірі қолмен енгізіледі немесе камера арқылы сканерленеді.
• Шетелдік UnionPay картасына аударым кезінде алушының аты-жөні жеке куәліктегідей латын әріптерімен жазылады.
• Одан кейін аударым сомасы мен валютасы көрсетіледі.

Қытайда шығарылған UnionPay картасына ақша жібергенде қосымша аударымның мақсатын да таңдауды сұрайды.

Аударым комиссиясы қанша

Халықаралық аударым үшін комиссия соманың 0,95 пайызын құрайды. Ең төменгі комиссия мөлшері 200 теңге.

Ақша басқа валютада жіберілсе, айырбастау бағамы аударымды растауға дейін көрсетіледі. Пайдаланушы Kaspi Gold картасынан нақты қанша ақша алынатынын алдын ала көре алады.

Жиі ақша жіберетін алушының картасын «Таңдаулыларға сақтау» функциясы арқылы сақтап қоюға болады. Бұл келесі аударым кезінде карта нөмірі мен алушының деректерін қайта енгізбеуге мүмкіндік береді.

UnionPay қай елдерде қолданылады

UnionPay International мәліметінше, төлем жүйесінің карталары әлемнің 183 елі мен аумағында қабылданады. Қазақстанда UnionPay карталарымен сауда орындарының басым бөлігінде төлем жасауға және банкоматтардың шамамен 80 пайызын пайдалануға болады.

Kaspi.kz кейбір елдер мен аймақтарға халықаралық аударым жасау қолжетімсіз болуы мүмкін екенін ескертеді. Нақты комиссия, айырбастау бағамы және аударымның қорытынды сомасы операцияны растау алдында қосымшада көрсетіледі.

Әзірге бұл дайын шешім емес. Үкіметтің хабарламасында салықтың енгізілетіні нақты айтылмаған, мәселе Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынымдарын ескере отырып, Денсаулық сақтауды дамыту тұжырымдамасы аясында талқыланып жатқаны көрсетілген.

Кездесуде қандай мәселелер қозғалды

Anadolu Group Қазақстанда 1994 жылдан бері жұмыс істейді. Қазір топ елде Efes Kazakhstan және Coca-Cola Алматы Боттлерс кәсіпорындары арқылы танымал.

Үкіметтің дерегінше, компаниялар Қазақстан экономикасына шамамен 1 млрд доллар инвестиция салған. Елде бес өндірістік алаң құрылған, 2013 жылдан бері 360 млрд теңге салық төленген, ал тікелей және жанама жұмыс орындарының саны 10 мыңнан асады.

Кездесуде өндірісті дамыту, алкоголь өнімдерінің жекелеген түрлеріне қатысты акциз саясаты, тауарларды цифрлық таңбалау және қант қосылған сусындарға ықтимал салық мәселелері талқыланды.

Тәтті сусын салығы не үшін қажет болуы мүмкін

Мұндай салықтың негізгі уәжі әдетте халық денсаулығымен байланыстырылады. Мемлекеттер қантты көп тұтынуды азайту үшін тәтті газдалған сусындарға, шырындарға немесе басқа да қант қосылған өнімдерге қосымша салық енгізуі мүмкін.

Қазақстанда бұл идея қазір талқылау деңгейінде тұр. Серік Жұманғарин үкімет бизнес өкілдерімен диалогқа ашық екенін айтқан.

Нарық үшін бұл сезімтал тақырып. Егер салық енгізілсе, өндірушілердің шығыны артуы мүмкін. Мұндай жағдайда компаниялар бағаны қайта қарауы, өнім құрамын өзгертуі немесе қант мөлшері төмен сусындарға көбірек көңіл бөлуі ықтимал.

Маркировка да күн тәртібінен түскен жоқ

Кездесуде цифрлық таңбалау жүйесі де сөз болды. Жұманғариннің айтуынша, маркировканы енгізу мерзімін кейінге шегеру ірі өндірушілердің пікірін ескере отырып қабылданған. Бұл бизнеске жаңа талаптарға дайындалуға уақыт береді.

Цифрлық таңбалау тауардың өндірістен дүкен сөресіне дейінгі жолын бақылауға мүмкіндік береді. Бірақ бизнес үшін бұл тек код басу ғана емес, қойма, касса, есеп жүйесі және жабдық жағынан қосымша дайындықты талап етеді.

Қазақстанды экспорттық алаңға айналдыру идеясы бар

Anadolu Group өкілдері Қазақстанда шығарылатын өнімдерді Еуразиялық экономикалық одақ және Орталық Азия елдеріне жеткізу үшін экспорттық хаб құру мүмкіндігін де қарастыруда.

Сонымен қатар компания өкілдері кейбір елдерде сұраныс бар болғандықтан, сыра өнімін ПЭТ қаптамада тек экспорт үшін шығару мүмкіндігін көтерген. Вице-премьер бұл мәселе қаралып жатқанын айтты.

Үкімет мұндай өзгерістер ұлттық заңнамада тек өнім сыртқы нарыққа арналған жағдайда ғана қаралатынын мәлімдеді.

Сатып алушылар үшін басты сұрақ бағаға тіреледі

Қазір тәтті сусындарға жаңа салық енгізу туралы нақты шешім жоқ. Бірақ мұндай бастаманың талқылануы нарыққа белгі береді: алдағы уақытта өндірушілерге де, дүкендерге де жаңа талаптар пайда болуы мүмкін.

Егер қант қосылған сусындарға салық енгізілсе, бұл кейбір өнімдердің бағасына әсер етуі ықтимал. Ал цифрлық таңбалау кеңейсе, бизнес тауар қозғалысын есепке алуды тереңірек реттеуге мәжбүр болады.

Кездесуде отандық қант өндірісін дамыту мәселесі де қозғалды. Жұманғарин Жамбыл облысында ірі қант кластерін құру жобасы туралы айтты. Үкіметтің есебінше, бұл алдағы жылдары қант өндірісін арттырып, қайта өңдеу кәсіпорындарын жергілікті шикізатпен қамтамасыз етуге көмектесуі тиіс.

Әзірге бұл дайын шешім емес. Үкіметтің хабарламасында салықтың енгізілетіні нақты айтылмаған, мәселе Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынымдарын ескере отырып, Денсаулық сақтауды дамыту тұжырымдамасы аясында талқыланып жатқаны көрсетілген.

Кездесуде қандай мәселелер қозғалды

Anadolu Group Қазақстанда 1994 жылдан бері жұмыс істейді. Қазір топ елде Efes Kazakhstan және Coca-Cola Алматы Боттлерс кәсіпорындары арқылы танымал.

Үкіметтің дерегінше, компаниялар Қазақстан экономикасына шамамен 1 млрд доллар инвестиция салған. Елде бес өндірістік алаң құрылған, 2013 жылдан бері 360 млрд теңге салық төленген, ал тікелей және жанама жұмыс орындарының саны 10 мыңнан асады.

Кездесуде өндірісті дамыту, алкоголь өнімдерінің жекелеген түрлеріне қатысты акциз саясаты, тауарларды цифрлық таңбалау және қант қосылған сусындарға ықтимал салық мәселелері талқыланды.

Тәтті сусын салығы не үшін қажет болуы мүмкін

Мұндай салықтың негізгі уәжі әдетте халық денсаулығымен байланыстырылады. Мемлекеттер қантты көп тұтынуды азайту үшін тәтті газдалған сусындарға, шырындарға немесе басқа да қант қосылған өнімдерге қосымша салық енгізуі мүмкін.

Қазақстанда бұл идея қазір талқылау деңгейінде тұр. Серік Жұманғарин үкімет бизнес өкілдерімен диалогқа ашық екенін айтқан.

Нарық үшін бұл сезімтал тақырып. Егер салық енгізілсе, өндірушілердің шығыны артуы мүмкін. Мұндай жағдайда компаниялар бағаны қайта қарауы, өнім құрамын өзгертуі немесе қант мөлшері төмен сусындарға көбірек көңіл бөлуі ықтимал.

Маркировка да күн тәртібінен түскен жоқ

Кездесуде цифрлық таңбалау жүйесі де сөз болды. Жұманғариннің айтуынша, маркировканы енгізу мерзімін кейінге шегеру ірі өндірушілердің пікірін ескере отырып қабылданған. Бұл бизнеске жаңа талаптарға дайындалуға уақыт береді.

Цифрлық таңбалау тауардың өндірістен дүкен сөресіне дейінгі жолын бақылауға мүмкіндік береді. Бірақ бизнес үшін бұл тек код басу ғана емес, қойма, касса, есеп жүйесі және жабдық жағынан қосымша дайындықты талап етеді.

Қазақстанды экспорттық алаңға айналдыру идеясы бар

Anadolu Group өкілдері Қазақстанда шығарылатын өнімдерді Еуразиялық экономикалық одақ және Орталық Азия елдеріне жеткізу үшін экспорттық хаб құру мүмкіндігін де қарастыруда.

Сонымен қатар компания өкілдері кейбір елдерде сұраныс бар болғандықтан, сыра өнімін ПЭТ қаптамада тек экспорт үшін шығару мүмкіндігін көтерген. Вице-премьер бұл мәселе қаралып жатқанын айтты.

Үкімет мұндай өзгерістер ұлттық заңнамада тек өнім сыртқы нарыққа арналған жағдайда ғана қаралатынын мәлімдеді.

Сатып алушылар үшін басты сұрақ бағаға тіреледі

Қазір тәтті сусындарға жаңа салық енгізу туралы нақты шешім жоқ. Бірақ мұндай бастаманың талқылануы нарыққа белгі береді: алдағы уақытта өндірушілерге де, дүкендерге де жаңа талаптар пайда болуы мүмкін.

Егер қант қосылған сусындарға салық енгізілсе, бұл кейбір өнімдердің бағасына әсер етуі ықтимал. Ал цифрлық таңбалау кеңейсе, бизнес тауар қозғалысын есепке алуды тереңірек реттеуге мәжбүр болады.

Кездесуде отандық қант өндірісін дамыту мәселесі де қозғалды. Жұманғарин Жамбыл облысында ірі қант кластерін құру жобасы туралы айтты. Үкіметтің есебінше, бұл алдағы жылдары қант өндірісін арттырып, қайта өңдеу кәсіпорындарын жергілікті шикізатпен қамтамасыз етуге көмектесуі тиіс.

Reuters дерегінше, Brent фьючерстері 70,80 долларға дейін, ал америкалық WTI 67,74 долларға дейін төмендеген. Екі негізгі мұнай маркасы бұған дейінгі сессияда да 1 пайыздан аса арзандап, соңғы төрт айдағы ең төмен деңгейге жақындады.

Бұл Қазақстан үшін сыртқы жаңалық қана емес. Мұнай бағасы экспорттық түсімге, валюта нарығындағы ұсынысқа, теңгеге қатысты күтімге және бюджет кірістеріне әсер ететін негізгі факторлардың бірі болып қала береді.

Нарық неге тыныштала бастады

Катар Сыртқы істер министрлігінің өкілі АҚШ пен Иран арасындағы жанама келіссөздерде «оң ілгерілеу» болғанын мәлімдеген. Әңгіме маусымдағы соғысты тоқтатуға қатысты меморандум және Ормуз бұғазы арқылы кеме қатынасы мәселелері туралы болған.

Ормуз бұғазы әлемдік мұнай нарығы үшін ең сезімтал бағыттардың бірі саналады. Reuters жазуынша, соғысқа дейін әлемдік мұнай жеткізілімінің шамамен бестен бірі осы жолмен өткен.

Сондықтан бұғаз ашық болып, мұнай тасымалы жалғасса, трейдерлер бағаға қосылған геосаяси тәуекелді азайта бастайды. Басқаша айтқанда, нарық ең нашар сценарийдің ықтималдығы төмендеді деп отыр.

Мұнайға тек саясат емес, ұсыныс та қысым жасап тұр

Бағаның түсуіне келіссөздер ғана әсер еткен жоқ. Reuters дерегінше, ОПЕК+ елдері жексенбі күнгі кездесуде тамыз айынан бастап өндіріс көлемін тағы арттыруды талқылауы мүмкін.

Мұнай көбірек өндірілсе, ал Ормуз арқылы тасымал тоқтамаса, нарықта артық ұсыныс пайда болады деген қауіп күшейеді. Мұндай жағдайда сатушылар арасындағы бәсеке өсіп, бағаға қысым түседі.

Дегенмен толық тыныштық орнады деуге ерте. АҚШ пен Иран әзірге түпкілікті бейбіт келісімге келген жоқ. Егер Ормуз бұғазы бойынша дау қайта ушықса, мұнай нарығында жүйке тағы күшеюі мүмкін.

Қазақстан үшін басты сұрақ теңге мен бюджетте

Қазақстан мұнай экспорттаушы ел болғандықтан, Brent бағасының әр қозғалысы ішкі нарықта да назарда болады. Мұнай қымбат болса, экспорттаушылар көбірек валюталық түсім әкеледі. Бұл теңгеге қосымша қолдау болуы мүмкін.

Ал мұнай ұзақ уақыт арзандаса, мұндай қолдау әлсірейді. Бірақ бұл теңге бірден құнсызданады деген сөз емес. Курсқа импорт көлемі, салық төлемдері, Ұлттық банктің операциялары, доллар сұранысы және жалпы нарық көңіл күйі қатар әсер етеді.

Бюджет үшін де бір күндік құбылу емес, бағаның қанша уақыт сол деңгейде қалатыны маңызды. Brent-тің 71 доллардан төмен түсуі өз алдына үлкен дабыл емес, бірақ төмен баға ұзаққа созылса, мұнай кірістеріне қатысты болжамдар сақтықпен қайта қаралуы мүмкін.

Қазір нарық АҚШ пен Иран арасындағы диалогты тәуекелдің азаюы ретінде қабылдап отыр. Бұл тұтынушы елдер үшін жақсы жаңалық болуы мүмкін, ал Қазақстан сияқты мұнай экспорттаушы елдер үшін мұнай кірісіне қатысты үмітті тым көтермеу керегін еске салады.

Reuters дерегінше, Brent фьючерстері 70,80 долларға дейін, ал америкалық WTI 67,74 долларға дейін төмендеген. Екі негізгі мұнай маркасы бұған дейінгі сессияда да 1 пайыздан аса арзандап, соңғы төрт айдағы ең төмен деңгейге жақындады.

Бұл Қазақстан үшін сыртқы жаңалық қана емес. Мұнай бағасы экспорттық түсімге, валюта нарығындағы ұсынысқа, теңгеге қатысты күтімге және бюджет кірістеріне әсер ететін негізгі факторлардың бірі болып қала береді.

Нарық неге тыныштала бастады

Катар Сыртқы істер министрлігінің өкілі АҚШ пен Иран арасындағы жанама келіссөздерде «оң ілгерілеу» болғанын мәлімдеген. Әңгіме маусымдағы соғысты тоқтатуға қатысты меморандум және Ормуз бұғазы арқылы кеме қатынасы мәселелері туралы болған.

Ормуз бұғазы әлемдік мұнай нарығы үшін ең сезімтал бағыттардың бірі саналады. Reuters жазуынша, соғысқа дейін әлемдік мұнай жеткізілімінің шамамен бестен бірі осы жолмен өткен.

Сондықтан бұғаз ашық болып, мұнай тасымалы жалғасса, трейдерлер бағаға қосылған геосаяси тәуекелді азайта бастайды. Басқаша айтқанда, нарық ең нашар сценарийдің ықтималдығы төмендеді деп отыр.

Мұнайға тек саясат емес, ұсыныс та қысым жасап тұр

Бағаның түсуіне келіссөздер ғана әсер еткен жоқ. Reuters дерегінше, ОПЕК+ елдері жексенбі күнгі кездесуде тамыз айынан бастап өндіріс көлемін тағы арттыруды талқылауы мүмкін.

Мұнай көбірек өндірілсе, ал Ормуз арқылы тасымал тоқтамаса, нарықта артық ұсыныс пайда болады деген қауіп күшейеді. Мұндай жағдайда сатушылар арасындағы бәсеке өсіп, бағаға қысым түседі.

Дегенмен толық тыныштық орнады деуге ерте. АҚШ пен Иран әзірге түпкілікті бейбіт келісімге келген жоқ. Егер Ормуз бұғазы бойынша дау қайта ушықса, мұнай нарығында жүйке тағы күшеюі мүмкін.

Қазақстан үшін басты сұрақ теңге мен бюджетте

Қазақстан мұнай экспорттаушы ел болғандықтан, Brent бағасының әр қозғалысы ішкі нарықта да назарда болады. Мұнай қымбат болса, экспорттаушылар көбірек валюталық түсім әкеледі. Бұл теңгеге қосымша қолдау болуы мүмкін.

Ал мұнай ұзақ уақыт арзандаса, мұндай қолдау әлсірейді. Бірақ бұл теңге бірден құнсызданады деген сөз емес. Курсқа импорт көлемі, салық төлемдері, Ұлттық банктің операциялары, доллар сұранысы және жалпы нарық көңіл күйі қатар әсер етеді.

Бюджет үшін де бір күндік құбылу емес, бағаның қанша уақыт сол деңгейде қалатыны маңызды. Brent-тің 71 доллардан төмен түсуі өз алдына үлкен дабыл емес, бірақ төмен баға ұзаққа созылса, мұнай кірістеріне қатысты болжамдар сақтықпен қайта қаралуы мүмкін.

Қазір нарық АҚШ пен Иран арасындағы диалогты тәуекелдің азаюы ретінде қабылдап отыр. Бұл тұтынушы елдер үшін жақсы жаңалық болуы мүмкін, ал Қазақстан сияқты мұнай экспорттаушы елдер үшін мұнай кірісіне қатысты үмітті тым көтермеу керегін еске салады.

Kaspi Гидтегі нұсқаулыққа сәйкес, Apple Pay қосу үшін Kaspi.kz қосымшасында Жеке Банк бөліміне кіріп, Kaspi Gold картасын таңдау керек. Одан кейін «Apple Pay-ге қосу» батырмасын басып, экрандағы қадамдарды орындау қажет.

Google Pay бойынша да Kaspi Gold картасын Android құрылғыларында қолдануға мүмкіндік беріліп жатыр. Бұл клиенттерге смартфон, смарт-сағат немесе NFC қолдайтын басқа құрылғы арқылы дүкенде, қосымшада және интернетте төлем жасауға жол ашады.

Клиенттер үшін не өзгереді

Бұған дейін Kaspi қолданушылары Қазақстан ішінде көбіне Kaspi QR, Kaspi қосымшасы және Kaspi Gold картасының өзін пайдаланып келді. Енді карта Apple Wallet пен Google Wallet ішіне қосылады.

Бұл әсіресе шетелге жиі шығатындар үшін ыңғайлы. Себебі Kaspi QR Қазақстандағы серіктес орындарда кең тарағанымен, басқа елдерде кассада көбіне карта, NFC, Apple Pay немесе Google Pay қажет болады.

Apple Pay арқылы төлеу үшін iPhone, Apple Watch, iPad немесе Mac қолданылады. Google Pay үшін NFC бар Android құрылғысы керек. Төлем сомасы Kaspi Gold картасынан шешіледі.

Бизнеске арналған тарифтер де өзгерді

Kaspi Pay тарифтерінде 2026 жылғы 30 маусымнан 1 қазанға дейін серіктестер үшін акция жүретіні көрсетілген. Осы кезеңде Kaspi Gold картасымен Apple Pay немесе Google Pay арқылы төлем қабылдау комиссиясы 0,69% болады. 2 қазаннан бастап ол 0,95% деңгейіне көтеріледі.

Бұл жерде бір маңызды нәрсе бар: Kaspi Apple Pay мен Google Pay-ді не үшін дәл қазір қосқанын комиссиямен ресми түрде байланыстырған жоқ. Сондықтан мұны нақты себеп деп айтуға болмайды.

Бірақ нарық тұрғысынан қарағанда уақыт қызық болып тұр. Kaspi ұзақ уақыт бойы өз QR экожүйесін дамытты. Ал Apple Pay мен Google Pay сыртқы төлем инфрақұрылымына сүйенеді, мұнда карточкалық төлем, терминал және серіктес комиссиялары маңызды рөл атқарады.

19 шілдедегі бірыңғай QR неге маңызды

Қазақстанда 19 шілдеден бастап бірыңғай банкаралық QR жүйесі іске қосылуы тиіс. Бұл туралы Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов Сенат отырысында мәлімдегенін The Tenge жазды.

Жаңа жүйенің мәні қарапайым: сатып алушы кассадағы QR-кодты өз банкінің қосымшасы арқылы сканерлеп төлей алады. Яғни дүкенде бір банктің ғана QR-коды тұрса да, басқа банктің клиенті төлем жасай алуы керек.

Осы өзгеріс Kaspi үшін де, басқа банктер үшін де төлем нарығындағы ескі шекараны әлсіретеді. Бұрын әр банк өз QR жүйесін бөлек ұстап, клиентті өз қосымшасына байлап келді. Бірыңғай QR іске қосылған соң, басты бәсеке төлемнің өзінде емес, қосымшаның ыңғайлылығында, бонуста, сервис сапасында және комиссияда күшеюі мүмкін.

Бұл неге үлкен жаңалық

Kaspi Gold Қазақстандағы ең көп қолданылатын қаржы өнімдерінің бірі саналады. Сондықтан Apple Pay мен Google Pay-дің қосылуы тек бір функцияның пайда болуы емес, бүкіл төлем нарығындағы өзгерістің белгісі сияқты көрінеді.

Енді Kaspi клиентінде бірнеше таңдау бар: Kaspi QR, Kaspi Alaqan, пластик карта, Apple Pay, Google Pay және алдағы уақытта кез келген банктің QR-коды арқылы төлем. Бұл сатып алушыға ыңғайлы, ал банктер үшін бәсекені күшейтетін фактор.

Дегенмен барлық қолданушыда жаңа батырма бірден көрінбеуі мүмкін. Мұндай сервистер әдетте кезең-кезеңімен қосылады. Сондықтан қосымшада Apple Pay немесе Google Pay батырмасы шықпаса, Kaspi.kz қосымшасын жаңартып, кейін қайта тексерген дұрыс.

Kaspi Гидтегі нұсқаулыққа сәйкес, Apple Pay қосу үшін Kaspi.kz қосымшасында Жеке Банк бөліміне кіріп, Kaspi Gold картасын таңдау керек. Одан кейін «Apple Pay-ге қосу» батырмасын басып, экрандағы қадамдарды орындау қажет.

Google Pay бойынша да Kaspi Gold картасын Android құрылғыларында қолдануға мүмкіндік беріліп жатыр. Бұл клиенттерге смартфон, смарт-сағат немесе NFC қолдайтын басқа құрылғы арқылы дүкенде, қосымшада және интернетте төлем жасауға жол ашады.

Клиенттер үшін не өзгереді

Бұған дейін Kaspi қолданушылары Қазақстан ішінде көбіне Kaspi QR, Kaspi қосымшасы және Kaspi Gold картасының өзін пайдаланып келді. Енді карта Apple Wallet пен Google Wallet ішіне қосылады.

Бұл әсіресе шетелге жиі шығатындар үшін ыңғайлы. Себебі Kaspi QR Қазақстандағы серіктес орындарда кең тарағанымен, басқа елдерде кассада көбіне карта, NFC, Apple Pay немесе Google Pay қажет болады.

Apple Pay арқылы төлеу үшін iPhone, Apple Watch, iPad немесе Mac қолданылады. Google Pay үшін NFC бар Android құрылғысы керек. Төлем сомасы Kaspi Gold картасынан шешіледі.

Бизнеске арналған тарифтер де өзгерді

Kaspi Pay тарифтерінде 2026 жылғы 30 маусымнан 1 қазанға дейін серіктестер үшін акция жүретіні көрсетілген. Осы кезеңде Kaspi Gold картасымен Apple Pay немесе Google Pay арқылы төлем қабылдау комиссиясы 0,69% болады. 2 қазаннан бастап ол 0,95% деңгейіне көтеріледі.

Бұл жерде бір маңызды нәрсе бар: Kaspi Apple Pay мен Google Pay-ді не үшін дәл қазір қосқанын комиссиямен ресми түрде байланыстырған жоқ. Сондықтан мұны нақты себеп деп айтуға болмайды.

Бірақ нарық тұрғысынан қарағанда уақыт қызық болып тұр. Kaspi ұзақ уақыт бойы өз QR экожүйесін дамытты. Ал Apple Pay мен Google Pay сыртқы төлем инфрақұрылымына сүйенеді, мұнда карточкалық төлем, терминал және серіктес комиссиялары маңызды рөл атқарады.

19 шілдедегі бірыңғай QR неге маңызды

Қазақстанда 19 шілдеден бастап бірыңғай банкаралық QR жүйесі іске қосылуы тиіс. Бұл туралы Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов Сенат отырысында мәлімдегенін The Tenge жазды.

Жаңа жүйенің мәні қарапайым: сатып алушы кассадағы QR-кодты өз банкінің қосымшасы арқылы сканерлеп төлей алады. Яғни дүкенде бір банктің ғана QR-коды тұрса да, басқа банктің клиенті төлем жасай алуы керек.

Осы өзгеріс Kaspi үшін де, басқа банктер үшін де төлем нарығындағы ескі шекараны әлсіретеді. Бұрын әр банк өз QR жүйесін бөлек ұстап, клиентті өз қосымшасына байлап келді. Бірыңғай QR іске қосылған соң, басты бәсеке төлемнің өзінде емес, қосымшаның ыңғайлылығында, бонуста, сервис сапасында және комиссияда күшеюі мүмкін.

Бұл неге үлкен жаңалық

Kaspi Gold Қазақстандағы ең көп қолданылатын қаржы өнімдерінің бірі саналады. Сондықтан Apple Pay мен Google Pay-дің қосылуы тек бір функцияның пайда болуы емес, бүкіл төлем нарығындағы өзгерістің белгісі сияқты көрінеді.

Енді Kaspi клиентінде бірнеше таңдау бар: Kaspi QR, Kaspi Alaqan, пластик карта, Apple Pay, Google Pay және алдағы уақытта кез келген банктің QR-коды арқылы төлем. Бұл сатып алушыға ыңғайлы, ал банктер үшін бәсекені күшейтетін фактор.

Дегенмен барлық қолданушыда жаңа батырма бірден көрінбеуі мүмкін. Мұндай сервистер әдетте кезең-кезеңімен қосылады. Сондықтан қосымшада Apple Pay немесе Google Pay батырмасы шықпаса, Kaspi.kz қосымшасын жаңартып, кейін қайта тексерген дұрыс.

Байдильдинов бұл жерде доллар бағамының ертең қалай өзгеретінін емес, елдің ұзақ мерзімді бағытын айтып отыр. Оның негізгі ойы: мұнай Қазақстан үшін әлі де басты экспорттық ресурс, бірақ оны шексіз қаржы көзі ретінде қабылдау қауіпті.

Ең қынжылтатыны, біз мұнай табысының экваторынан өтіп кеттік. Қазақстанның ең жақсы жылдары артта қалды.

Экономистің сөзінше, Қазақстанда әлі де едәуір мұнай қоры бар. Бірақ басты сұрақ басқа: болашақтағы табыстың қанша бөлігі ел ішінде қалады және ол ақша қалай жұмсалады. Байдильдинов қалған мұнай табысының әлеуетін шамамен 800 млрд доллар деп бағалады. Ол бұл өз есебіне негізделген болжам екенін бөлек атап өтті.

Мұнай неге әлі де негізгі мәселе болып тұр

Бұл пікірдің қоғамда талқылануы кездейсоқ емес. Қазақстан экономикасының мұнайға тәуелділігі абстрактілі ұғым емес, нақты сандардан көрінеді. Бюро ұлттық статистикасының дерегінше, 2025 жылы Қазақстан экспорты 79 млрд доллардан асты, ал шикі мұнай мен битуминозды минералдардан алынған шикі мұнай өнімдері экспорт құрылымының 50,5 пайызын құрады.

Яғни әңгіме тек мұнай компаниялары туралы емес. Мұнай елге келетін валютаға, бюджет мүмкіндігіне, теңге бағамына, ірі инфрақұрылымдық жобаларға және дағдарыс кезінде Ұлттық қор арқылы қолдау көрсету қабілетіне әсер етеді.

Байдильдинов мұнайдың орнын дәл сондай көлемдегі басқа табыс көзімен алмастыру өте қиын болады деп санайды. Ол сирек жер металдарын мысалға келтірді. Қазір бұл бағытқа үміт көп артылғанымен, экономистің ойынша, ең оптимистік сценарийдің өзі мұнай берген ауқымдағы ақшаны қайталай алмайды.

Ұлттық қор туралы айтылған алаң

Бағдарламада Ұлттық қор тақырыбы да көтерілді. Қазақстан көп жылдан бері мұнай табысын тек болашаққа жинақ ретінде емес, ағымдағы бюджетті қолдаудың құралы ретінде де пайдаланып келеді.

Ұлттық банктің дерегінше, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Ұлттық қордың валюталық активтері 63,9 млрд доллар болды. Сол жылы қордан республикалық бюджетке жасалған трансферттер 5,25 трлн теңгеге жетті.

Даудың өзегі осы жерде. Қор бос емес, онда әлі де ірі қаражат бар. Бірақ экономистерді мазалайтын мәселе басқа: егер ел күнделікті шығындарды мұнай ақшасымен жабуды жалғастыра берсе, болашақ ұрпаққа қалатын қаржылық қауіпсіздік жастығы жұқаруы мүмкін.

Қазақстан үшін қандай қауіп бар

Байдильдинов алдағы жылдары елдегі экономикалық жағдай қиындауы мүмкін екенін айтты. Ол ықтимал салдар ретінде жұмыссыздықты, халық табысының қысқаруын және жұмыс орындары үшін бәсекенің күшеюін атады.

Экономист инфрақұрылымның тозуын да бөлек мәселе ретінде көтерді. Оның сөзінше, экономикалық қысымға ірі табиғи немесе техногендік апат қосылса, мемлекетке түсетін салмақ күрт артуы мүмкін. Мысал ретінде ол елдің оңтүстігіндегі күшті жер сілкінісі сценарийін атады, бірақ бұл нақты болжам емес, тәуекел ретінде айтылды.

Маған ертең не болатыны немесе доллар бағамы ертең қандай болатыны қызық емес. Маған елдің 10 жылдан, 20 жылдан, 50 жылдан кейін қандай күйде болатыны маңызды.

Бұл пікір мұнай ертең таусылады деген сөз емес. Негізгі мәселе мынада: экспорттың жартысы бір ресурсқа тәуелді болған кезде баға, өндіріс көлемі, тасымал бағыты және салық саясаты сияқты өзгерістер тек мұнайшыларға емес, бүкіл қоғамға әсер етеді.

Байдильдинов бұл жерде доллар бағамының ертең қалай өзгеретінін емес, елдің ұзақ мерзімді бағытын айтып отыр. Оның негізгі ойы: мұнай Қазақстан үшін әлі де басты экспорттық ресурс, бірақ оны шексіз қаржы көзі ретінде қабылдау қауіпті.

Ең қынжылтатыны, біз мұнай табысының экваторынан өтіп кеттік. Қазақстанның ең жақсы жылдары артта қалды.

Экономистің сөзінше, Қазақстанда әлі де едәуір мұнай қоры бар. Бірақ басты сұрақ басқа: болашақтағы табыстың қанша бөлігі ел ішінде қалады және ол ақша қалай жұмсалады. Байдильдинов қалған мұнай табысының әлеуетін шамамен 800 млрд доллар деп бағалады. Ол бұл өз есебіне негізделген болжам екенін бөлек атап өтті.

Мұнай неге әлі де негізгі мәселе болып тұр

Бұл пікірдің қоғамда талқылануы кездейсоқ емес. Қазақстан экономикасының мұнайға тәуелділігі абстрактілі ұғым емес, нақты сандардан көрінеді. Бюро ұлттық статистикасының дерегінше, 2025 жылы Қазақстан экспорты 79 млрд доллардан асты, ал шикі мұнай мен битуминозды минералдардан алынған шикі мұнай өнімдері экспорт құрылымының 50,5 пайызын құрады.

Яғни әңгіме тек мұнай компаниялары туралы емес. Мұнай елге келетін валютаға, бюджет мүмкіндігіне, теңге бағамына, ірі инфрақұрылымдық жобаларға және дағдарыс кезінде Ұлттық қор арқылы қолдау көрсету қабілетіне әсер етеді.

Байдильдинов мұнайдың орнын дәл сондай көлемдегі басқа табыс көзімен алмастыру өте қиын болады деп санайды. Ол сирек жер металдарын мысалға келтірді. Қазір бұл бағытқа үміт көп артылғанымен, экономистің ойынша, ең оптимистік сценарийдің өзі мұнай берген ауқымдағы ақшаны қайталай алмайды.

Ұлттық қор туралы айтылған алаң

Бағдарламада Ұлттық қор тақырыбы да көтерілді. Қазақстан көп жылдан бері мұнай табысын тек болашаққа жинақ ретінде емес, ағымдағы бюджетті қолдаудың құралы ретінде де пайдаланып келеді.

Ұлттық банктің дерегінше, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Ұлттық қордың валюталық активтері 63,9 млрд доллар болды. Сол жылы қордан республикалық бюджетке жасалған трансферттер 5,25 трлн теңгеге жетті.

Даудың өзегі осы жерде. Қор бос емес, онда әлі де ірі қаражат бар. Бірақ экономистерді мазалайтын мәселе басқа: егер ел күнделікті шығындарды мұнай ақшасымен жабуды жалғастыра берсе, болашақ ұрпаққа қалатын қаржылық қауіпсіздік жастығы жұқаруы мүмкін.

Қазақстан үшін қандай қауіп бар

Байдильдинов алдағы жылдары елдегі экономикалық жағдай қиындауы мүмкін екенін айтты. Ол ықтимал салдар ретінде жұмыссыздықты, халық табысының қысқаруын және жұмыс орындары үшін бәсекенің күшеюін атады.

Экономист инфрақұрылымның тозуын да бөлек мәселе ретінде көтерді. Оның сөзінше, экономикалық қысымға ірі табиғи немесе техногендік апат қосылса, мемлекетке түсетін салмақ күрт артуы мүмкін. Мысал ретінде ол елдің оңтүстігіндегі күшті жер сілкінісі сценарийін атады, бірақ бұл нақты болжам емес, тәуекел ретінде айтылды.

Маған ертең не болатыны немесе доллар бағамы ертең қандай болатыны қызық емес. Маған елдің 10 жылдан, 20 жылдан, 50 жылдан кейін қандай күйде болатыны маңызды.

Бұл пікір мұнай ертең таусылады деген сөз емес. Негізгі мәселе мынада: экспорттың жартысы бір ресурсқа тәуелді болған кезде баға, өндіріс көлемі, тасымал бағыты және салық саясаты сияқты өзгерістер тек мұнайшыларға емес, бүкіл қоғамға әсер етеді.

Зерттеу 10-23 мамыр аралығында өткен. Оған Қазақстанның барлық өңірінен, сондай-ақ Астана, Алматы және Шымкент қалаларынан 1100 кәмелетке толған адам қатысқан.

Кредит енді сирек жағдай емес

Demoscope мәліметінше, сауалнамаға қатысқандардың 39,7 пайызында бір кредит немесе қарыз бар. Тағы 33 пайызы бірнеше қаржылық міндеттемесі бар екенін айтқан.

Кредиті де, қарызы да жоқ респонденттер үлесі 27 пайыз болды.

Бұл көрсеткіш қарыздың көп адам үшін төтенше жағдай емес, күнделікті бюджет құралына айналғанын аңғартады. Бірі тұрмыстық техника алады, бірі жөндеу жасайды, енді бірі жалақыға дейін жетпеген ақшаны жабады.

Ақша көбіне тұрмыстық қажетке алынады

Қарыз алудың ең жиі себебі, тұрмыстық техника сатып алу. Мұндай жауапты сауалнамаға қатысқандардың 24,2 пайызы таңдаған.

18,9 пайызы ақшаны үй жөндеуге немесе құрылысқа алған. 17,4 пайызы жалақыға дейін ақша жетпегендіктен қарыз рәсімдеген.

Бизнес дамыту үшін кредит алғандар үлесі 7,8 пайыз ғана. Яғни көп жағдайда қарыз табыс әкелетін жобаға емес, тұрмыстық және ағымдағы шығындарға жұмсалып отыр.

Рассрочка да тұрақты төлемге айналды

Қарызы бар адамдар арасында ең кең тараған өнім, тұтынушылық кредит. Ол қаржылық міндеттемесі бар респонденттердің 70,4 пайызында бар.

Рассрочка пайдаланатындар үлесі 45,7 пайызға жеткен. Тағы 22,1 пайызы басқа да қарыз түрлерін атаған, оның ішінде туыстардан, достардан немесе ломбардтан алынған ақша бар.

Автокредиті барлар 14,4 пайыз, ипотекасы барлар 13 пайыз болды.

Рассрочка көп адамға кәдімгі кредит сияқты көрінбеуі мүмкін. Себебі сатып алушы толық соманы емес, ай сайынғы шағын төлемді көреді. Бірақ мұндай төлем бірнешеу болып жиналса, ол отбасы бюджетіне тұрақты салмақ түсіреді.

Табыстың жартысынан көбі қарызға кетеді

Зерттеудегі ең алаңдатарлық көрсеткіш қарыз жүктемесіне қатысты. Қарыз алушылардың 46,7 пайызы кредит пен займ төлеуге ай сайынғы табысының жартысынан көбін жұмсайды.

Тағы 24,5 пайызы қарызға табысының 25 пайызынан 50 пайызына дейін бағыттайды. 20,3 пайызында төлем көлемі табыстың төрттен бірінен аз.

Төлемдер кірістің жартысынан асып кетсе, күнделікті өмірге қалатын ақша азаяды. Азық-түлік, коммуналдық төлем, жолақы, ем, балалардың қажеті және күтпеген шығындар қысымға түседі. Мұндай кезде шағын қаржылық қиындықтың өзі жаңа қарызға итермелеуі мүмкін.

Қарыз көп болса да, сенім төмен емес

Соған қарамастан, көп респондент алдағы бір жылдағы қаржылық жағдайына сеніммен қарайды. 39,1 пайызы өз болашағына толық сенетінін айтқан, тағы 24,2 пайызы көбіне сенімді екенін көрсеткен.

Қатысушылардың 48,3 пайызы өз қаржылық сауатын жақсы деп бағалаған.

Осы тұста зерттеу екі түрлі көріністі қатар көрсетеді: адамдар өз ақшасын бақылауда ұстаймын деп ойлайды, бірақ көпшілігінің табысының едәуір бөлігі кредит пен қарыз төлеуге кетіп жатыр.

Кредит беру талабы қатаяды

2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда қарыз алушының төлем қабілетін бағалау тәртібі қатаюы керек. Банктер ресми расталған табысты және адамның қазіргі кредиттік міндеттемелерін ескереді.

Demoscope дерегінше, мұндай шараларды респонденттердің 52,5 пайызы толық немесе ішінара қолдайды. Қарсы болғандар үлесі 37,5 пайыз болды.

Бұл өзгеріс бұрыннан көп төлемі бар адамға жаңа кредит немесе рассрочка алу қиындай түсуі мүмкін дегенді білдіреді. Негізгі мақсат, адам ескі қарызын жабу немесе жалақыға дейін жету үшін қайта-қайта жаңа қарыз алмауы.

Зерттеу 10-23 мамыр аралығында өткен. Оған Қазақстанның барлық өңірінен, сондай-ақ Астана, Алматы және Шымкент қалаларынан 1100 кәмелетке толған адам қатысқан.

Кредит енді сирек жағдай емес

Demoscope мәліметінше, сауалнамаға қатысқандардың 39,7 пайызында бір кредит немесе қарыз бар. Тағы 33 пайызы бірнеше қаржылық міндеттемесі бар екенін айтқан.

Кредиті де, қарызы да жоқ респонденттер үлесі 27 пайыз болды.

Бұл көрсеткіш қарыздың көп адам үшін төтенше жағдай емес, күнделікті бюджет құралына айналғанын аңғартады. Бірі тұрмыстық техника алады, бірі жөндеу жасайды, енді бірі жалақыға дейін жетпеген ақшаны жабады.

Ақша көбіне тұрмыстық қажетке алынады

Қарыз алудың ең жиі себебі, тұрмыстық техника сатып алу. Мұндай жауапты сауалнамаға қатысқандардың 24,2 пайызы таңдаған.

18,9 пайызы ақшаны үй жөндеуге немесе құрылысқа алған. 17,4 пайызы жалақыға дейін ақша жетпегендіктен қарыз рәсімдеген.

Бизнес дамыту үшін кредит алғандар үлесі 7,8 пайыз ғана. Яғни көп жағдайда қарыз табыс әкелетін жобаға емес, тұрмыстық және ағымдағы шығындарға жұмсалып отыр.

Рассрочка да тұрақты төлемге айналды

Қарызы бар адамдар арасында ең кең тараған өнім, тұтынушылық кредит. Ол қаржылық міндеттемесі бар респонденттердің 70,4 пайызында бар.

Рассрочка пайдаланатындар үлесі 45,7 пайызға жеткен. Тағы 22,1 пайызы басқа да қарыз түрлерін атаған, оның ішінде туыстардан, достардан немесе ломбардтан алынған ақша бар.

Автокредиті барлар 14,4 пайыз, ипотекасы барлар 13 пайыз болды.

Рассрочка көп адамға кәдімгі кредит сияқты көрінбеуі мүмкін. Себебі сатып алушы толық соманы емес, ай сайынғы шағын төлемді көреді. Бірақ мұндай төлем бірнешеу болып жиналса, ол отбасы бюджетіне тұрақты салмақ түсіреді.

Табыстың жартысынан көбі қарызға кетеді

Зерттеудегі ең алаңдатарлық көрсеткіш қарыз жүктемесіне қатысты. Қарыз алушылардың 46,7 пайызы кредит пен займ төлеуге ай сайынғы табысының жартысынан көбін жұмсайды.

Тағы 24,5 пайызы қарызға табысының 25 пайызынан 50 пайызына дейін бағыттайды. 20,3 пайызында төлем көлемі табыстың төрттен бірінен аз.

Төлемдер кірістің жартысынан асып кетсе, күнделікті өмірге қалатын ақша азаяды. Азық-түлік, коммуналдық төлем, жолақы, ем, балалардың қажеті және күтпеген шығындар қысымға түседі. Мұндай кезде шағын қаржылық қиындықтың өзі жаңа қарызға итермелеуі мүмкін.

Қарыз көп болса да, сенім төмен емес

Соған қарамастан, көп респондент алдағы бір жылдағы қаржылық жағдайына сеніммен қарайды. 39,1 пайызы өз болашағына толық сенетінін айтқан, тағы 24,2 пайызы көбіне сенімді екенін көрсеткен.

Қатысушылардың 48,3 пайызы өз қаржылық сауатын жақсы деп бағалаған.

Осы тұста зерттеу екі түрлі көріністі қатар көрсетеді: адамдар өз ақшасын бақылауда ұстаймын деп ойлайды, бірақ көпшілігінің табысының едәуір бөлігі кредит пен қарыз төлеуге кетіп жатыр.

Кредит беру талабы қатаяды

2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда қарыз алушының төлем қабілетін бағалау тәртібі қатаюы керек. Банктер ресми расталған табысты және адамның қазіргі кредиттік міндеттемелерін ескереді.

Demoscope дерегінше, мұндай шараларды респонденттердің 52,5 пайызы толық немесе ішінара қолдайды. Қарсы болғандар үлесі 37,5 пайыз болды.

Бұл өзгеріс бұрыннан көп төлемі бар адамға жаңа кредит немесе рассрочка алу қиындай түсуі мүмкін дегенді білдіреді. Негізгі мақсат, адам ескі қарызын жабу немесе жалақыға дейін жету үшін қайта-қайта жаңа қарыз алмауы.

Мемлекеттік кірістер комитетінің өкілі Талғат Адиловтың сөзінше, 2025 жылдың қорытындысы бойынша салық органдары 77 шетелдік интернет-компанияға қатысты сұрақ анықтаған. Кейбір платформалар Қазақстанда шартты тіркеуде болмаған, ал кейбірінде қазақстандықтар төлеген ақша мен бюджетке түскен ҚҚС көлемі арасында айырмашылық шыққан.

Хабарлама алғаннан кейін шамамен сегіз компания міндеттемесін орындаған. Ең ірі сомалардың бірі OpenAI бойынша айтылды: ChatGPT-ті әзірлеген компания 2025 жылға 1,8 млрд теңге қосымша салық төлеген. AliExpress камеральдық бақылаудан кейін Қазақстан бюджетіне 600 млн теңгеден астам аударған.

Неліктен шетелдік сервистер Қазақстанға салық төлейді

Қазақстанда бұл тетік жұрт арасында "Google салығы" деп аталады. Ол 2022 жылдан бері жұмыс істейді. Егер шетелдік компания қазақстандықтарға электрондық қызмет көрсетсе немесе интернет арқылы тауар сатса, ол Қазақстанда ҚҚС төлеуге тиіс.

Салық органдары банктердегі төлем деректерін қарайды: қазақстандықтар шетелдік платформаға қанша ақша жіберді және компания бюджетке қанша ҚҚС төледі. Егер сандар сәйкес келмесе, компанияға хабарлама жіберіледі.

Бұл жазылым бағасына әсер ете ме

OpenAI немесе AliExpress бұл қосымша төлемдерден кейін Қазақстанда жазылым немесе тауар бағасы өседі деп ресми мәлімдеме жасаған жоқ. Бірақ жалпы алғанда салық пен жергілікті талаптарды орындау шығыны компаниялардың баға саясатына әсер етуі мүмкін.

Пайдаланушылар үшін басты белгі мынау: Қазақстан шетелдік сервистердің жергілікті нарықтан тапқан табысын нақтырақ есептей бастады. Бұл тек ChatGPT немесе AliExpress емес, Apple, Google, Valve сияқты ірі платформаларға да қатысты.

Қанша шетелдік компания тіркелген

24KZ дерегінше, қазір Қазақстанда 131 шетелдік интернет-компания тіркелген. 2026 жылдың басынан бері олардың саны 13-ке көбейген. Ал 2025 жылы бұл тізім 20-дан астам компанияға ұлғайған.

Төрт жылда цифрлық қызметтерге қатысты салық түсімі 171 млрд теңгеге жеткен. 2026 жылдың басынан бері бюджетке 40 млрд теңгеден астам түскен.

Ең ірі төлеушілердің бірі ретінде Apple аталды: компания 2022 жылдан бері Қазақстан бюджетіне 24 млрд теңге аударған. Ірі төлеушілер қатарында Google мен Valve те бар.

Неге бұл маңызды

Бұрын қазақстандықтар шетелдік сервистерге карта арқылы төлегенімен, бұл ақшаның Қазақстандағы салық есебінде толық көрінуі әрдайым оңай болған жоқ. Енді салық органдары банк төлемдері арқылы айырмашылықты анықтап, компанияларға нақты талап қоя алады.

Бұл бюджет үшін қосымша түсім, ал нарық үшін бірдей ереже деген сөз. Қазақстандық компаниялар ҚҚС төлеп жұмыс істесе, шетелдік онлайн платформалар да сол нарықта қызмет көрсеткені үшін міндеттемесін орындауы тиіс.

ChatGPT бойынша қосымша төлем туралы Tengrinews.kz, ал цифрлық қызметтер салығы бойынша жалпы деректерді 24KZ жариялады.

Мемлекеттік кірістер комитетінің өкілі Талғат Адиловтың сөзінше, 2025 жылдың қорытындысы бойынша салық органдары 77 шетелдік интернет-компанияға қатысты сұрақ анықтаған. Кейбір платформалар Қазақстанда шартты тіркеуде болмаған, ал кейбірінде қазақстандықтар төлеген ақша мен бюджетке түскен ҚҚС көлемі арасында айырмашылық шыққан.

Хабарлама алғаннан кейін шамамен сегіз компания міндеттемесін орындаған. Ең ірі сомалардың бірі OpenAI бойынша айтылды: ChatGPT-ті әзірлеген компания 2025 жылға 1,8 млрд теңге қосымша салық төлеген. AliExpress камеральдық бақылаудан кейін Қазақстан бюджетіне 600 млн теңгеден астам аударған.

Неліктен шетелдік сервистер Қазақстанға салық төлейді

Қазақстанда бұл тетік жұрт арасында "Google салығы" деп аталады. Ол 2022 жылдан бері жұмыс істейді. Егер шетелдік компания қазақстандықтарға электрондық қызмет көрсетсе немесе интернет арқылы тауар сатса, ол Қазақстанда ҚҚС төлеуге тиіс.

Салық органдары банктердегі төлем деректерін қарайды: қазақстандықтар шетелдік платформаға қанша ақша жіберді және компания бюджетке қанша ҚҚС төледі. Егер сандар сәйкес келмесе, компанияға хабарлама жіберіледі.

Бұл жазылым бағасына әсер ете ме

OpenAI немесе AliExpress бұл қосымша төлемдерден кейін Қазақстанда жазылым немесе тауар бағасы өседі деп ресми мәлімдеме жасаған жоқ. Бірақ жалпы алғанда салық пен жергілікті талаптарды орындау шығыны компаниялардың баға саясатына әсер етуі мүмкін.

Пайдаланушылар үшін басты белгі мынау: Қазақстан шетелдік сервистердің жергілікті нарықтан тапқан табысын нақтырақ есептей бастады. Бұл тек ChatGPT немесе AliExpress емес, Apple, Google, Valve сияқты ірі платформаларға да қатысты.

Қанша шетелдік компания тіркелген

24KZ дерегінше, қазір Қазақстанда 131 шетелдік интернет-компания тіркелген. 2026 жылдың басынан бері олардың саны 13-ке көбейген. Ал 2025 жылы бұл тізім 20-дан астам компанияға ұлғайған.

Төрт жылда цифрлық қызметтерге қатысты салық түсімі 171 млрд теңгеге жеткен. 2026 жылдың басынан бері бюджетке 40 млрд теңгеден астам түскен.

Ең ірі төлеушілердің бірі ретінде Apple аталды: компания 2022 жылдан бері Қазақстан бюджетіне 24 млрд теңге аударған. Ірі төлеушілер қатарында Google мен Valve те бар.

Неге бұл маңызды

Бұрын қазақстандықтар шетелдік сервистерге карта арқылы төлегенімен, бұл ақшаның Қазақстандағы салық есебінде толық көрінуі әрдайым оңай болған жоқ. Енді салық органдары банк төлемдері арқылы айырмашылықты анықтап, компанияларға нақты талап қоя алады.

Бұл бюджет үшін қосымша түсім, ал нарық үшін бірдей ереже деген сөз. Қазақстандық компаниялар ҚҚС төлеп жұмыс істесе, шетелдік онлайн платформалар да сол нарықта қызмет көрсеткені үшін міндеттемесін орындауы тиіс.

ChatGPT бойынша қосымша төлем туралы Tengrinews.kz, ал цифрлық қызметтер салығы бойынша жалпы деректерді 24KZ жариялады.

Қазақстан үшін бұл жай ғана сыртқы жаңалық емес. Brent бағасы елдің экспорттық кірісіне, теңге бағамына, Ұлттық қорға түсетін түсімдерге және инвесторлардың шикізат нарығына көзқарасына әсер ететін негізгі көрсеткіштердің бірі болып қала береді.

Не болды

Reuters дерегінше, бейсенбі күні мұнай бағасы шамамен 3,5 айдағы ең төмен деңгейге түсті. Brent маркалы мұнай 2,69 пайызға арзандап, барреліне 77,41 долларға жетті. АҚШ-тың WTI мұнайы 3,07 пайызға төмендеп, 74,43 доллар болды.

Бұған АҚШ пен Иран арасындағы уақытша келісім себеп болды. Құжат соғысты тоқтатуға, Ормуз бұғазын қайта ашуға, Иран мұнайына қатысты шектеулерді жеңілдетуге және 60 күн ішінде кеңірек келіссөз жүргізуге жол ашады.

Мұнай нарығы мұндай жаңалықтарға өте сезімтал. Егер жеткізілімге қауіп азайса, трейдерлер баға ішіндегі геосаяси үстемені қысқарта бастайды. Соның салдарынан баррель құны тез төмендеуі мүмкін.

Ормуз бұғазы неге маңызды

Ормуз бұғазы Парсы шығанағынан әлемдік нарыққа шығатын негізгі теңіз жолдарының бірі саналады. Бұл бағытпен мұнай мен сұйытылған газдың үлкен көлемі тасымалданады.

Аймақта соғыс қаупі күшейген кезде нарық нақты тапшылық басталмаса да, тәуекелді алдын ала бағаға қосады. Яғни мұнай тек сұранысқа байланысты емес, жеткізілім тоқтап қалуы мүмкін деген қорқыныштан да қымбаттайды.

Келісім осы қорқынышты азайтты. Сондықтан нарық Иран мұнайы көбірек сатылады және теңіз тасымалы қауіпсіз бола түседі деген сценарийді бағалай бастады.

Иран мұнайы нарыққа тез орала ма

Бұл бір күнде болатын процесс емес. Танкерлердің қозғалысы, сақтандыру, порттар, төлем жүйелері және логистика уақыт алады. Сондықтан қазіргі арзандау нақты жеткізілімнің күрт өскенінен емес, ең алдымен нарық күткен өзгерістен туып отыр.

Сонымен бірге келісім әлі түпкілікті шешім емес. Reuters жазғандай, құжат 60 күндік келіссөз кезеңін ашады. AP мәліметінше, АҚШ Иранға мұнай сатуға мүмкіндік беретін санкциялық жеңілдіктер бере алады, ал ядролық бағдарлама бойынша күрделі сұрақтар әлі талқыланады.

Егер тараптар келісімді сақтаса, нарықта Иран мұнайы көбірек көрінуі мүмкін. Егер келіссөздер бұзылса, мұнай бағасы қайта жоғары қарай бұрылуы ықтимал.

Қазақстанға әсері қандай

Қазақстан мұнайын әлемдік нарыққа шығаруда Ормуз бұғазына тікелей тәуелді емес. Ел үшін негізгі бағыттардың бірі Каспий құбыр консорциумы арқылы Қара теңізге шығатын маршрут болып қала береді.

Бірақ Brent бәрібір маңызды. Өйткені қазақстандық мұнай да әлемдік бағаға қарап бағаланады. Brent төмендесе, экспорттық түсімге, мұнай секторынан күтілетін кіріске және теңгеге қатысты болжамдарға қысым түсуі мүмкін.

Бюджет пен Ұлттық қор үшін бір күндік сауда емес, бағаның ұзақ уақыт қандай деңгейде тұрақтайтыны маңызды. Егер мұнай тез қайта қымбаттаса, әсер шектеулі болуы мүмкін. Ал арзандау бірнеше аптаға созылса, оның салдары айқынырақ сезіледі.

Теңге әлсірей ме

Мұнай бағасы теңге үшін маңызды факторлардың бірі. Шикізат қымбат болса, экспорттық кіріс көбейеді, нарықтың Қазақстан сияқты мұнай экспорттаушы елдерге көзқарасы жақсарады.

Ал мұнай арзандағанда инвесторлар сақ бола бастайды. Бірақ бұл теңге бірден күрт әлсірейді деген сөз емес. Валюта бағамына Ұлттық қордан валюта сату, импорт, инфляция, базалық мөлшерлеме, сыртқы қарыз және ішкі нарықтағы сұраныс та әсер етеді.

Сондықтан қазіргі жағдайды қысқа мерзімді нарық реакциясы деп бағалауға болады. Негізгі сұрақ, Brent бағасы қай деңгейде тұрақтайды.

Бензин арзандай ма

Қазақстанда бензин бағасы әлемдік мұнай бағасына бірден ілесе бермейді. Ішкі нарықта бағаға өңдеу, логистика, салық, реттеу, қор көлемі және сұраныс әсер етеді.

Сол себепті Brent арзандады екен деп жанармай бекеттерінде баға бірден төмендейді деу қиын. Мұндай жаңалық алдымен қаржы нарығына, теңге күтулеріне және мұнай табысына қатысты болжамдарға әсер етеді.

Негізгі тәуекел әлі сақталып отыр

Мұнайдың арзандауы нарықтың үмітін көрсетеді. Бірақ АҚШ пен Иран арасындағы келісім уақытша сипатта, ал ең күрделі сұрақтар алдағы келіссөздерде шешілуі керек.

Егер Ормуз бұғазындағы жағдай қайта шиеленіссе немесе тараптар келісімді орындамаса, мұнай нарығы бұрынғы тәуекелді бағаға қайта қоса бастайды. Онда Brent қайта қымбаттауы мүмкін.

Әзірге Қазақстан үшін басты мәселе біреу: мұнай бағасының төмендеуі уақытша құбылыс па, әлде жаңа деңгейге түсу басталды ма.

Мұнай бағасының төмендеуі туралы Reuters хабарлады. АҚШ пен Иран келісімінің егжей-тегжейін Associated Press және Reuters жариялады.

Қазақстан үшін бұл жай ғана сыртқы жаңалық емес. Brent бағасы елдің экспорттық кірісіне, теңге бағамына, Ұлттық қорға түсетін түсімдерге және инвесторлардың шикізат нарығына көзқарасына әсер ететін негізгі көрсеткіштердің бірі болып қала береді.

Не болды

Reuters дерегінше, бейсенбі күні мұнай бағасы шамамен 3,5 айдағы ең төмен деңгейге түсті. Brent маркалы мұнай 2,69 пайызға арзандап, барреліне 77,41 долларға жетті. АҚШ-тың WTI мұнайы 3,07 пайызға төмендеп, 74,43 доллар болды.

Бұған АҚШ пен Иран арасындағы уақытша келісім себеп болды. Құжат соғысты тоқтатуға, Ормуз бұғазын қайта ашуға, Иран мұнайына қатысты шектеулерді жеңілдетуге және 60 күн ішінде кеңірек келіссөз жүргізуге жол ашады.

Мұнай нарығы мұндай жаңалықтарға өте сезімтал. Егер жеткізілімге қауіп азайса, трейдерлер баға ішіндегі геосаяси үстемені қысқарта бастайды. Соның салдарынан баррель құны тез төмендеуі мүмкін.

Ормуз бұғазы неге маңызды

Ормуз бұғазы Парсы шығанағынан әлемдік нарыққа шығатын негізгі теңіз жолдарының бірі саналады. Бұл бағытпен мұнай мен сұйытылған газдың үлкен көлемі тасымалданады.

Аймақта соғыс қаупі күшейген кезде нарық нақты тапшылық басталмаса да, тәуекелді алдын ала бағаға қосады. Яғни мұнай тек сұранысқа байланысты емес, жеткізілім тоқтап қалуы мүмкін деген қорқыныштан да қымбаттайды.

Келісім осы қорқынышты азайтты. Сондықтан нарық Иран мұнайы көбірек сатылады және теңіз тасымалы қауіпсіз бола түседі деген сценарийді бағалай бастады.

Иран мұнайы нарыққа тез орала ма

Бұл бір күнде болатын процесс емес. Танкерлердің қозғалысы, сақтандыру, порттар, төлем жүйелері және логистика уақыт алады. Сондықтан қазіргі арзандау нақты жеткізілімнің күрт өскенінен емес, ең алдымен нарық күткен өзгерістен туып отыр.

Сонымен бірге келісім әлі түпкілікті шешім емес. Reuters жазғандай, құжат 60 күндік келіссөз кезеңін ашады. AP мәліметінше, АҚШ Иранға мұнай сатуға мүмкіндік беретін санкциялық жеңілдіктер бере алады, ал ядролық бағдарлама бойынша күрделі сұрақтар әлі талқыланады.

Егер тараптар келісімді сақтаса, нарықта Иран мұнайы көбірек көрінуі мүмкін. Егер келіссөздер бұзылса, мұнай бағасы қайта жоғары қарай бұрылуы ықтимал.

Қазақстанға әсері қандай

Қазақстан мұнайын әлемдік нарыққа шығаруда Ормуз бұғазына тікелей тәуелді емес. Ел үшін негізгі бағыттардың бірі Каспий құбыр консорциумы арқылы Қара теңізге шығатын маршрут болып қала береді.

Бірақ Brent бәрібір маңызды. Өйткені қазақстандық мұнай да әлемдік бағаға қарап бағаланады. Brent төмендесе, экспорттық түсімге, мұнай секторынан күтілетін кіріске және теңгеге қатысты болжамдарға қысым түсуі мүмкін.

Бюджет пен Ұлттық қор үшін бір күндік сауда емес, бағаның ұзақ уақыт қандай деңгейде тұрақтайтыны маңызды. Егер мұнай тез қайта қымбаттаса, әсер шектеулі болуы мүмкін. Ал арзандау бірнеше аптаға созылса, оның салдары айқынырақ сезіледі.

Теңге әлсірей ме

Мұнай бағасы теңге үшін маңызды факторлардың бірі. Шикізат қымбат болса, экспорттық кіріс көбейеді, нарықтың Қазақстан сияқты мұнай экспорттаушы елдерге көзқарасы жақсарады.

Ал мұнай арзандағанда инвесторлар сақ бола бастайды. Бірақ бұл теңге бірден күрт әлсірейді деген сөз емес. Валюта бағамына Ұлттық қордан валюта сату, импорт, инфляция, базалық мөлшерлеме, сыртқы қарыз және ішкі нарықтағы сұраныс та әсер етеді.

Сондықтан қазіргі жағдайды қысқа мерзімді нарық реакциясы деп бағалауға болады. Негізгі сұрақ, Brent бағасы қай деңгейде тұрақтайды.

Бензин арзандай ма

Қазақстанда бензин бағасы әлемдік мұнай бағасына бірден ілесе бермейді. Ішкі нарықта бағаға өңдеу, логистика, салық, реттеу, қор көлемі және сұраныс әсер етеді.

Сол себепті Brent арзандады екен деп жанармай бекеттерінде баға бірден төмендейді деу қиын. Мұндай жаңалық алдымен қаржы нарығына, теңге күтулеріне және мұнай табысына қатысты болжамдарға әсер етеді.

Негізгі тәуекел әлі сақталып отыр

Мұнайдың арзандауы нарықтың үмітін көрсетеді. Бірақ АҚШ пен Иран арасындағы келісім уақытша сипатта, ал ең күрделі сұрақтар алдағы келіссөздерде шешілуі керек.

Егер Ормуз бұғазындағы жағдай қайта шиеленіссе немесе тараптар келісімді орындамаса, мұнай нарығы бұрынғы тәуекелді бағаға қайта қоса бастайды. Онда Brent қайта қымбаттауы мүмкін.

Әзірге Қазақстан үшін басты мәселе біреу: мұнай бағасының төмендеуі уақытша құбылыс па, әлде жаңа деңгейге түсу басталды ма.

Мұнай бағасының төмендеуі туралы Reuters хабарлады. АҚШ пен Иран келісімінің егжей-тегжейін Associated Press және Reuters жариялады.

Жоба қарапайым азаматтардың жеке аударымына немесе күнделікті банк картасымен жасаған төлеміне қатысты емес. Әңгіме республикалық және жергілікті бюджеттен бөлінетін мемлекеттік ақша туралы болып отыр.

Не болды

Қаржы министрлігі республикалық және жергілікті бюджет аясында цифрлық теңгені кеңейтіп қолдану жөніндегі пилоттық жобаның ережесін бекітті. Жаңа механизм бюджет шығындарын жүргізу кезінде цифрлық теңге платформасын сынауға бағытталған.

Негізгі мақсат, мемлекеттік төлемдердің ізін нақтырақ көру. Яғни ақша қай мақсатқа бөлінді, қандай міндеттеме бойынша жүрді, қай кезеңде төленді және қандай құжаттармен расталды деген сұрақтарға цифрлық жүйе арқылы жауап табу көзделіп отыр.

Ірі шығындарға ерекше назар аударылады. Пилот аясында 100 млн теңгеден асатын төлемдер цифрлық теңге арқылы жүргізілуі мүмкін.

Қай шығындар қамтылады

Цифрлық теңге барлық бюджет төлеміне бірден енгізілмейді. Алдымен бақылау мен есеп маңызды саналатын бірнеше бағытта сынақтан өтеді.

• дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сатып алу;
• жанармай және жағармай материалдарын сатып алу;
• арнайы және нысанды киім алу, тігу немесе жөндеу;
• нысандарды салу және реконструкциялау;
• автомобиль жолдарын салу және дамыту;
• мемлекеттік шекарадағы өткізу пункттерін салу;
• көлік құралдарын сатып алу;
• Арнайы мемлекеттік қор есебінен жасалатын шығындар;
• кейбір бюджеттік кредиттер мен ғылыми жобаларды гранттық қаржыландыру.

Бұл тізім кездейсоқ таңдалмаған. Дәл осы салаларда сома үлкен, құжат көп, ал қоғам тарапынан ашықтыққа сұраныс жоғары.

Бұл қалай жұмыс істеуі керек

Цифрлық теңге, қысқаша айтқанда, ұлттық валютаның цифрлық түрі. Оны Ұлттық банк шығарады. Ол криптовалюта емес және жеке компания шығарған токен де емес.

Бюджет саласындағы пилотта ең маңыздысы, ақшаны таңбалау мүмкіндігі. Қарапайым тілмен айтқанда, әр төлемге арнайы цифрлық белгі беріледі. Ол ақшаның нақты қандай мақсатқа арналғанын көрсетеді.

Мысалы, қаражат жол құрылысына бөлінсе, жүйе бұл төлемнің сол жобаға қатысты екенін көруі керек. Егер ақша дәрі сатып алуға бағытталса, ол тиісті сатып алу және төлем тізбегімен өтуі тиіс.

Жоспарлау кезеңінде әр бюджеттік міндеттемеге жеке идентификатор беріледі. Ол қаржыландыру тізбегін жоспарлаудан бастап нақты орындалғанға дейін бірге жүреді.

Бұл неге маңызды

Көп адам бюджет процесінің ішкі жағын көрмейді. Азаматтар көбіне соңғы нәтижені ғана байқайды: жол салынды ма, дәрі жеткізілді ме, нысан уақытында бітті ме, жоқ па.

Ал нәтиженің артында ұзақ тізбек бар. Тапсырыс беруші, мердігер, қосалқы мердігер, жеткізуші, актілер, шот-фактуралар, банк төлемдері және басқа құжаттар жүреді. Тізбек ұзарған сайын ақшаның қай жерде тоқтағанын немесе қалай жұмсалғанын түсіну қиындайды.

Цифрлық теңге осы тізбекті мемлекет үшін көрнекірек етуі мүмкін. Бұл есепті кейін қарап қана қою емес, төлеммен бірге жүретін деректер арқылы бақылау деген сөз.

Бұл жемқорлықты толық тоқтата ма

Жоқ, цифрлық теңге жемқорлықты, бағаны қолдан өсіруді немесе сапасыз жұмысты өздігінен толық жойып жібермейді.

Технология тексеруді, аудитті, жауапкершілікті және сапа бақылауын алмастырмайды. Бірақ ол ақшаны басқа мақсатқа бұруды қиындатуы мүмкін, себебі төлемнің нақты цифрлық ізі пайда болады.

Егер пилот тиімді болса, мемлекет қай төлем қай кезеңде тұрғанын, қандай құжатпен расталғанын және бастапқы мақсатқа сай келе ме, жоқ па екенін тезірек көре алады.

Азаматтардың ақшасы бақылана ма

Бұл пилот жеке азаматтардың мобильді аударымына, банк картасымен төлеміне немесе жеке жинағына арналмаған.

Жоба мемлекеттік төлемдерге қатысты. Сондықтан оны жеке тұлғалардың аударымын бақылау, салықтық тексеріс немесе күнделікті сатып алуды қадағалау деп түсінбеу керек.

Негізгі сұрақ басқа: цифрлық теңге бюджет ақшасының қайда және қалай жұмсалғанын ашығырақ көрсете ала ма.

Алда не болады

Пилоттық жоба 2026 жылдың соңына дейін жалғасады. Осы уақыт ішінде Қазынашылық, Ұлттық банк, мемлекеттік органдар, банктер және бюджет қаражатын пайдаланатын ұйымдар жаңа тетіктің қаншалықты ыңғайлы екенін тексереді.

Егер нәтиже сәтті деп танылса, цифрлық теңге мемлекеттік сатып алу, құрылыс, инфрақұрылымдық жобалар және басқа да бюджет шығындарына кеңірек енгізілуі мүмкін.

Бизнес үшін бұл құжат пен төлемнің байланысы күшейеді деген сөз. Ал азаматтар үшін басты мәні қарапайым: мемлекет жолға, дәріге, көлікке және басқа маңызды бағыттарға бөлінген ақшаның жолын жақсырақ бақылағысы келеді.

Пилоттық жоба туралы Kazinform хабарлады. Цифрлық теңгені таңбалау және оның бюджет қаражатын мақсатты жұмсауға әсері туралы түсіндірмені бұған дейін Қазақстанның Ұлттық банкі жариялаған.

Жоба қарапайым азаматтардың жеке аударымына немесе күнделікті банк картасымен жасаған төлеміне қатысты емес. Әңгіме республикалық және жергілікті бюджеттен бөлінетін мемлекеттік ақша туралы болып отыр.

Не болды

Қаржы министрлігі республикалық және жергілікті бюджет аясында цифрлық теңгені кеңейтіп қолдану жөніндегі пилоттық жобаның ережесін бекітті. Жаңа механизм бюджет шығындарын жүргізу кезінде цифрлық теңге платформасын сынауға бағытталған.

Негізгі мақсат, мемлекеттік төлемдердің ізін нақтырақ көру. Яғни ақша қай мақсатқа бөлінді, қандай міндеттеме бойынша жүрді, қай кезеңде төленді және қандай құжаттармен расталды деген сұрақтарға цифрлық жүйе арқылы жауап табу көзделіп отыр.

Ірі шығындарға ерекше назар аударылады. Пилот аясында 100 млн теңгеден асатын төлемдер цифрлық теңге арқылы жүргізілуі мүмкін.

Қай шығындар қамтылады

Цифрлық теңге барлық бюджет төлеміне бірден енгізілмейді. Алдымен бақылау мен есеп маңызды саналатын бірнеше бағытта сынақтан өтеді.

• дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сатып алу;
• жанармай және жағармай материалдарын сатып алу;
• арнайы және нысанды киім алу, тігу немесе жөндеу;
• нысандарды салу және реконструкциялау;
• автомобиль жолдарын салу және дамыту;
• мемлекеттік шекарадағы өткізу пункттерін салу;
• көлік құралдарын сатып алу;
• Арнайы мемлекеттік қор есебінен жасалатын шығындар;
• кейбір бюджеттік кредиттер мен ғылыми жобаларды гранттық қаржыландыру.

Бұл тізім кездейсоқ таңдалмаған. Дәл осы салаларда сома үлкен, құжат көп, ал қоғам тарапынан ашықтыққа сұраныс жоғары.

Бұл қалай жұмыс істеуі керек

Цифрлық теңге, қысқаша айтқанда, ұлттық валютаның цифрлық түрі. Оны Ұлттық банк шығарады. Ол криптовалюта емес және жеке компания шығарған токен де емес.

Бюджет саласындағы пилотта ең маңыздысы, ақшаны таңбалау мүмкіндігі. Қарапайым тілмен айтқанда, әр төлемге арнайы цифрлық белгі беріледі. Ол ақшаның нақты қандай мақсатқа арналғанын көрсетеді.

Мысалы, қаражат жол құрылысына бөлінсе, жүйе бұл төлемнің сол жобаға қатысты екенін көруі керек. Егер ақша дәрі сатып алуға бағытталса, ол тиісті сатып алу және төлем тізбегімен өтуі тиіс.

Жоспарлау кезеңінде әр бюджеттік міндеттемеге жеке идентификатор беріледі. Ол қаржыландыру тізбегін жоспарлаудан бастап нақты орындалғанға дейін бірге жүреді.

Бұл неге маңызды

Көп адам бюджет процесінің ішкі жағын көрмейді. Азаматтар көбіне соңғы нәтижені ғана байқайды: жол салынды ма, дәрі жеткізілді ме, нысан уақытында бітті ме, жоқ па.

Ал нәтиженің артында ұзақ тізбек бар. Тапсырыс беруші, мердігер, қосалқы мердігер, жеткізуші, актілер, шот-фактуралар, банк төлемдері және басқа құжаттар жүреді. Тізбек ұзарған сайын ақшаның қай жерде тоқтағанын немесе қалай жұмсалғанын түсіну қиындайды.

Цифрлық теңге осы тізбекті мемлекет үшін көрнекірек етуі мүмкін. Бұл есепті кейін қарап қана қою емес, төлеммен бірге жүретін деректер арқылы бақылау деген сөз.

Бұл жемқорлықты толық тоқтата ма

Жоқ, цифрлық теңге жемқорлықты, бағаны қолдан өсіруді немесе сапасыз жұмысты өздігінен толық жойып жібермейді.

Технология тексеруді, аудитті, жауапкершілікті және сапа бақылауын алмастырмайды. Бірақ ол ақшаны басқа мақсатқа бұруды қиындатуы мүмкін, себебі төлемнің нақты цифрлық ізі пайда болады.

Егер пилот тиімді болса, мемлекет қай төлем қай кезеңде тұрғанын, қандай құжатпен расталғанын және бастапқы мақсатқа сай келе ме, жоқ па екенін тезірек көре алады.

Азаматтардың ақшасы бақылана ма

Бұл пилот жеке азаматтардың мобильді аударымына, банк картасымен төлеміне немесе жеке жинағына арналмаған.

Жоба мемлекеттік төлемдерге қатысты. Сондықтан оны жеке тұлғалардың аударымын бақылау, салықтық тексеріс немесе күнделікті сатып алуды қадағалау деп түсінбеу керек.

Негізгі сұрақ басқа: цифрлық теңге бюджет ақшасының қайда және қалай жұмсалғанын ашығырақ көрсете ала ма.

Алда не болады

Пилоттық жоба 2026 жылдың соңына дейін жалғасады. Осы уақыт ішінде Қазынашылық, Ұлттық банк, мемлекеттік органдар, банктер және бюджет қаражатын пайдаланатын ұйымдар жаңа тетіктің қаншалықты ыңғайлы екенін тексереді.

Егер нәтиже сәтті деп танылса, цифрлық теңге мемлекеттік сатып алу, құрылыс, инфрақұрылымдық жобалар және басқа да бюджет шығындарына кеңірек енгізілуі мүмкін.

Бизнес үшін бұл құжат пен төлемнің байланысы күшейеді деген сөз. Ал азаматтар үшін басты мәні қарапайым: мемлекет жолға, дәріге, көлікке және басқа маңызды бағыттарға бөлінген ақшаның жолын жақсырақ бақылағысы келеді.

Пилоттық жоба туралы Kazinform хабарлады. Цифрлық теңгені таңбалау және оның бюджет қаражатын мақсатты жұмсауға әсері туралы түсіндірмені бұған дейін Қазақстанның Ұлттық банкі жариялаған.