Жаңа жүйе 2026-2028 жылдарға арналған көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл жоспары аясында іске қосылады. Тиісті қаулыға Премьер-министр Олжас Бектенов қол қойған.

Қаржы министрлігі басқа мемлекеттік органдармен бірге әзірлеген жоспарға 53 іс-шара енгізілген. Олар сауда, құрылыс, көлік, ауыл шаруашылығы, денсаулық сақтау және білім беру салаларын қамтиды.

ЖИ қандай деректерді талдайды

Цифрлық платформа салық, кеден, еңбек және салалық ақпараттық жүйелердегі мәліметтерді біріктіреді. Жасанды интеллект осы деректерді өзара салыстырып, көлеңкелі схемалар жиі қолданылуы мүмкін осал тұстарды анықтайды.

Жүйе күмәнді әрекеттердің бір саладан екіншісіне ауысуын да бақылауға тиіс. Мысалы, бақылау күшейгеннен кейін заңсыз айналым саудадан құрылысқа немесе басқа секторға ауысса, платформа мұндай өзгерістерді деректер арқылы байқауға көмектеседі.

Ресми құжаттарда жүйе әр қазақстандықтың сатып алған заттарын жеке тексереді немесе азаматтардың шығынын табысымен автоматты түрде салыстырады деп айтылмаған. Платформаның негізгі міндеті, экономикадағы жалпы тәуекелдерді, заңсыз тауар айналымын және бюджет қаржысының тиімсіз жұмсалуын анықтау.

Маркетплейстер мен тауар айналымына назар аударылады

Жоспарда электрондық сауда мен базарларды бақылауға ерекше көңіл бөлінген. Үкімет Digital Bazaar нарықтарды басқару платформасын әрі қарай дамытуды көздеп отыр.

Сонымен бірге Ұлттық тауарлар каталогы кеңейтіліп, міндетті цифрлық таңбалауға жататын өнімдердің тізімі көбейтіледі. Таңбалау тауардың өндірушіден немесе импорттаушыдан дүкенге дейінгі қозғалысын бақылауға мүмкіндік береді.

Бұл тәсіл контрафактілік өнімдерді, құжатсыз әкелінген тауарларды және ресми есепке алынбаған сауданы анықтауды жеңілдетуі мүмкін.

• акцизделетін өнімдердің айналымын бақылау автоматтандырылады;
• әлеуметтік маңызы бар тауарлардың бағасы мен қозғалысы бақыланады;
• маркетплейстер мен электрондық сауданы реттеу жетілдіріледі;
• мемлекеттік ақпараттық жүйелер өзара біріктіріледі;
• тауарларды міндетті цифрлық таңбалау кеңейтіледі.

Цифрлық теңгенің қолданылуы кеңейеді

Мемлекеттік бағдарламаларда цифрлық теңгені пайдалану ауқымы да ұлғаяды. Мұндай төлем құралы бөлінген қаражаттың қайда жұмсалғанын бақылауға және оны тек белгіленген мақсаттарға пайдалануға мүмкіндік береді.

Үкімет жаңа жоспар кәсіпкерлерге қосымша міндет жүктемеуге және бизнестің әкімшілік шығынын көбейтпеуге тиіс екенін мәлімдеді. Негізгі жұмыс бұрыннан бар деректерді біріктіру, талдауды автоматтандыру және тәуекелдерді ертерек анықтау арқылы жүргізіледі.

Көлеңкелі экономиканың үлесі 13,8 пайызға дейін төмендеуі тиіс

Жоспар бойынша көлеңкелі айналымның экономикадағы үлесі 2026 жылы жалпы ішкі өнімнің 14,5 пайызынан, 2027 жылы 14 пайыздан аспауға тиіс. 2028 жылға қарай көрсеткішті 13,8 пайызға дейін төмендету көзделген.

Үкімет бұған дейін 20 ақпараттық жүйенің енгізілгенін немесе жаңартылғанын хабарлады. Сондай-ақ айналымы шамамен 2 трлн теңге болған интернет-казинолардың қаржы инфрақұрылымы тоқтатылып, 360 млрд теңгенің негізсіз бюджет шығынына жол берілмеген.

Көлеңкелі экономикаға қарсы 2026-2028 жылдарға арналған жоспарды бекіткен №568 қаулы 2026 жылғы 1 шілдеде қабылданып, қол қойылған күннен бастап күшіне енді.

Жаңа жүйе 2026-2028 жылдарға арналған көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл жоспары аясында іске қосылады. Тиісті қаулыға Премьер-министр Олжас Бектенов қол қойған.

Қаржы министрлігі басқа мемлекеттік органдармен бірге әзірлеген жоспарға 53 іс-шара енгізілген. Олар сауда, құрылыс, көлік, ауыл шаруашылығы, денсаулық сақтау және білім беру салаларын қамтиды.

ЖИ қандай деректерді талдайды

Цифрлық платформа салық, кеден, еңбек және салалық ақпараттық жүйелердегі мәліметтерді біріктіреді. Жасанды интеллект осы деректерді өзара салыстырып, көлеңкелі схемалар жиі қолданылуы мүмкін осал тұстарды анықтайды.

Жүйе күмәнді әрекеттердің бір саладан екіншісіне ауысуын да бақылауға тиіс. Мысалы, бақылау күшейгеннен кейін заңсыз айналым саудадан құрылысқа немесе басқа секторға ауысса, платформа мұндай өзгерістерді деректер арқылы байқауға көмектеседі.

Ресми құжаттарда жүйе әр қазақстандықтың сатып алған заттарын жеке тексереді немесе азаматтардың шығынын табысымен автоматты түрде салыстырады деп айтылмаған. Платформаның негізгі міндеті, экономикадағы жалпы тәуекелдерді, заңсыз тауар айналымын және бюджет қаржысының тиімсіз жұмсалуын анықтау.

Маркетплейстер мен тауар айналымына назар аударылады

Жоспарда электрондық сауда мен базарларды бақылауға ерекше көңіл бөлінген. Үкімет Digital Bazaar нарықтарды басқару платформасын әрі қарай дамытуды көздеп отыр.

Сонымен бірге Ұлттық тауарлар каталогы кеңейтіліп, міндетті цифрлық таңбалауға жататын өнімдердің тізімі көбейтіледі. Таңбалау тауардың өндірушіден немесе импорттаушыдан дүкенге дейінгі қозғалысын бақылауға мүмкіндік береді.

Бұл тәсіл контрафактілік өнімдерді, құжатсыз әкелінген тауарларды және ресми есепке алынбаған сауданы анықтауды жеңілдетуі мүмкін.

• акцизделетін өнімдердің айналымын бақылау автоматтандырылады;
• әлеуметтік маңызы бар тауарлардың бағасы мен қозғалысы бақыланады;
• маркетплейстер мен электрондық сауданы реттеу жетілдіріледі;
• мемлекеттік ақпараттық жүйелер өзара біріктіріледі;
• тауарларды міндетті цифрлық таңбалау кеңейтіледі.

Цифрлық теңгенің қолданылуы кеңейеді

Мемлекеттік бағдарламаларда цифрлық теңгені пайдалану ауқымы да ұлғаяды. Мұндай төлем құралы бөлінген қаражаттың қайда жұмсалғанын бақылауға және оны тек белгіленген мақсаттарға пайдалануға мүмкіндік береді.

Үкімет жаңа жоспар кәсіпкерлерге қосымша міндет жүктемеуге және бизнестің әкімшілік шығынын көбейтпеуге тиіс екенін мәлімдеді. Негізгі жұмыс бұрыннан бар деректерді біріктіру, талдауды автоматтандыру және тәуекелдерді ертерек анықтау арқылы жүргізіледі.

Көлеңкелі экономиканың үлесі 13,8 пайызға дейін төмендеуі тиіс

Жоспар бойынша көлеңкелі айналымның экономикадағы үлесі 2026 жылы жалпы ішкі өнімнің 14,5 пайызынан, 2027 жылы 14 пайыздан аспауға тиіс. 2028 жылға қарай көрсеткішті 13,8 пайызға дейін төмендету көзделген.

Үкімет бұған дейін 20 ақпараттық жүйенің енгізілгенін немесе жаңартылғанын хабарлады. Сондай-ақ айналымы шамамен 2 трлн теңге болған интернет-казинолардың қаржы инфрақұрылымы тоқтатылып, 360 млрд теңгенің негізсіз бюджет шығынына жол берілмеген.

Көлеңкелі экономикаға қарсы 2026-2028 жылдарға арналған жоспарды бекіткен №568 қаулы 2026 жылғы 1 шілдеде қабылданып, қол қойылған күннен бастап күшіне енді.

Жүлдені табыстау рәсімі 10 шілдеде Женевада өтті. Спорт санатының үш финалисі ретінде Қазақстанның Mirai Tech, Швейцарияның Bearmind және АҚШ-тың Guardian Sports компаниялары таңдалған.

Бас жүлдені спортшылардың ми саулығын бақылауға арналған дулыға датчиктерін жасаған швейцариялық Bearmind алды. Сондықтан Mirai Tech байқауда жеңіске жеткен жоқ, алайда өз санатындағы үздік үш жобаның қатарына кірді.

Ақылды ұлтарақ не үшін қажет

Mirai Tech ұлтарақтарының ішіне автономды датчиктер орнатылған. Олар адамның жүрісін, аяққа түсетін салмақты және төменгі аяқ-қолдың қозғалысын үздіксіз бақылауға мүмкіндік береді.

Жүйе тізе, тобық және жамбас қозғалысына қатысты биомеханикалық деректерді жинайды. Алынған мәліметтер жаттықтырушыларға, дәрігерлер мен оңалту мамандарына түсінікті көрсеткіштерге айналады.

Технологияны бірнеше бағытта қолдануға болады:

• жарақаттан кейінгі медициналық оңалту кезінде;
• спортшының денесіне түсетін жүктемені бақылауда;
• қозғалыстағы теңсіздік пен артық жүктемені ерте анықтауда;
• спорттық жарақаттардың алдын алуда;
• жаттығудың тиімділігін бағалауда.

Кәдімгі жағдайда мамандар спортшының қозғалысын сырттай бақылап, оның жағдайына тәжірибесіне сүйеніп баға береді. Ақылды ұлтарақ қозғалыс кезіндегі өзгерістерді нақты деректер арқылы көруге көмектеседі.

Байқауға 126 елден өтінім түсті

WIPO Global Awards 2026 байқауына 126 елден 1300-ден астам өтінім берілген. Бірнеше кезеңнен тұратын іріктеуден кейін халықаралық қазылар алқасы 33 финалисті таңдады.

Спортқа арналған арнайы санат 2026 жылы алғаш рет енгізілген. Жобаларды бағалау кезінде олардың бизнес үлгісі, зияткерлік меншікті қорғау тәсілі және қоғамға тигізетін ықпалы ескерілді.

WIPO мәліметінше, Mirai Tech технологиясы университетте жүргізілген алты жылдық зерттеу негізінде жасалған. Негізгі сенсорлық шешім Қазақстанда патентпен қорғалған, оны халықаралық деңгейде тіркеу жұмысы жалғасып жатыр.

Mirai Tech компаниясының үздік үштікке кіруі қазақстандық медициналық және спорттық технологиялардың халықаралық жобалармен бәсекелесе алатынын көрсетті.

Жүлдені табыстау рәсімі 10 шілдеде Женевада өтті. Спорт санатының үш финалисі ретінде Қазақстанның Mirai Tech, Швейцарияның Bearmind және АҚШ-тың Guardian Sports компаниялары таңдалған.

Бас жүлдені спортшылардың ми саулығын бақылауға арналған дулыға датчиктерін жасаған швейцариялық Bearmind алды. Сондықтан Mirai Tech байқауда жеңіске жеткен жоқ, алайда өз санатындағы үздік үш жобаның қатарына кірді.

Ақылды ұлтарақ не үшін қажет

Mirai Tech ұлтарақтарының ішіне автономды датчиктер орнатылған. Олар адамның жүрісін, аяққа түсетін салмақты және төменгі аяқ-қолдың қозғалысын үздіксіз бақылауға мүмкіндік береді.

Жүйе тізе, тобық және жамбас қозғалысына қатысты биомеханикалық деректерді жинайды. Алынған мәліметтер жаттықтырушыларға, дәрігерлер мен оңалту мамандарына түсінікті көрсеткіштерге айналады.

Технологияны бірнеше бағытта қолдануға болады:

• жарақаттан кейінгі медициналық оңалту кезінде;
• спортшының денесіне түсетін жүктемені бақылауда;
• қозғалыстағы теңсіздік пен артық жүктемені ерте анықтауда;
• спорттық жарақаттардың алдын алуда;
• жаттығудың тиімділігін бағалауда.

Кәдімгі жағдайда мамандар спортшының қозғалысын сырттай бақылап, оның жағдайына тәжірибесіне сүйеніп баға береді. Ақылды ұлтарақ қозғалыс кезіндегі өзгерістерді нақты деректер арқылы көруге көмектеседі.

Байқауға 126 елден өтінім түсті

WIPO Global Awards 2026 байқауына 126 елден 1300-ден астам өтінім берілген. Бірнеше кезеңнен тұратын іріктеуден кейін халықаралық қазылар алқасы 33 финалисті таңдады.

Спортқа арналған арнайы санат 2026 жылы алғаш рет енгізілген. Жобаларды бағалау кезінде олардың бизнес үлгісі, зияткерлік меншікті қорғау тәсілі және қоғамға тигізетін ықпалы ескерілді.

WIPO мәліметінше, Mirai Tech технологиясы университетте жүргізілген алты жылдық зерттеу негізінде жасалған. Негізгі сенсорлық шешім Қазақстанда патентпен қорғалған, оны халықаралық деңгейде тіркеу жұмысы жалғасып жатыр.

Mirai Tech компаниясының үздік үштікке кіруі қазақстандық медициналық және спорттық технологиялардың халықаралық жобалармен бәсекелесе алатынын көрсетті.

21 шілдеге дейін рейстер кесте бойынша орындалады. Бұл Біріккен Араб Әмірліктерінде жүрген жолаушыларды Қазақстанға қайтаруға мүмкіндік береді.

Билет алған жолаушылар не істей алады

Рейстер тоқтатылатын кезеңге билет сатып алған жолаушыларға бірнеше нұсқа ұсынылады:

• билет құнын толық қайтару;
• ұшу күнін тегін ауыстыру;
• билетті Air Astana орындайтын басқа халықаралық бағытқа қайта брондау.

Егер билет туристік агенттік немесе басқа сервис арқылы сатып алынса, ақшаны қайтару немесе броньды өзгерту үшін сол сатушыға хабарласу қажет.

Билетті Air Astana-дан тікелей сатып алған жолаушылар әуе компаниясының ресми байланыс арналарына жүгіне алады.

Дубайға сапар жоспарлағандар нені ескеруі керек

Шілденің соңы мен тамыз айында Дубайға ұшуды жоспарлаған жолаушылар бронь мәртебесін алдын ала тексергені дұрыс. Рейстер уақытша тоқтаған кезеңге билет алынған болса, сапар күнін немесе бағытын өзгерту қажет болуы мүмкін.

21 шілдеге дейін рейстер кесте бойынша орындалады. Бұл Біріккен Араб Әмірліктерінде жүрген жолаушыларды Қазақстанға қайтаруға мүмкіндік береді.

Билет алған жолаушылар не істей алады

Рейстер тоқтатылатын кезеңге билет сатып алған жолаушыларға бірнеше нұсқа ұсынылады:

• билет құнын толық қайтару;
• ұшу күнін тегін ауыстыру;
• билетті Air Astana орындайтын басқа халықаралық бағытқа қайта брондау.

Егер билет туристік агенттік немесе басқа сервис арқылы сатып алынса, ақшаны қайтару немесе броньды өзгерту үшін сол сатушыға хабарласу қажет.

Билетті Air Astana-дан тікелей сатып алған жолаушылар әуе компаниясының ресми байланыс арналарына жүгіне алады.

Дубайға сапар жоспарлағандар нені ескеруі керек

Шілденің соңы мен тамыз айында Дубайға ұшуды жоспарлаған жолаушылар бронь мәртебесін алдын ала тексергені дұрыс. Рейстер уақытша тоқтаған кезеңге билет алынған болса, сапар күнін немесе бағытын өзгерту қажет болуы мүмкін.

Премьер-министр Олжас Бектенов ЖЭО-3 жаңғыртуын 2026 жылдың соңына дейін аяқтауды тапсырды. Ол энергетика саласындағы жауапты басшыларға құрылыс мерзімі бұзылған жағдайда жеке жауапкершілік жүктелетінін ескертті.

Дегенмен екі станцияның газға көшуі Алматыдағы тұмшаны бірден толық жоймайды. Бұл жоба қаланы ластайтын ірі көздердің бірін азайтады, бірақ автокөліктер, жеке үйлер, қазандықтар мен басқа кәсіпорындар ауа сапасына әсер ете береді.

Алматыдағы қандай ЖЭО-лар газға көшеді

Алматы электр станцияларының жүйесіне үш жылу электр орталығы кіреді. ЖЭО-1 табиғи газды 2017 жылдан бері пайдаланып келеді. ЖЭО-2 мен ЖЭО-3 аумағында көмірмен жұмыс істейтін ескі жабдықтың орнына жаңа бу-газ қондырғылары салынып жатыр.

Газға көшу ескі қазандықтарға көмірдің орнына газ жағу дегенді білдірмейді. Екі алаңда газ турбиналары мен бу-газ циклі бар жаңа станциялар салынып жатыр. Жаңа қуаттар іске қосылған сайын көмірмен жұмыс істейтін ескі жабдық тұрақты пайдаланудан шығарылады.

ЖЭО-2 алдағы қыста негізгі өзгеріс әкелуі мүмкін

ЖЭО-2 Алматыдағы ең ірі жылу көздерінің бірі саналады. Қолданыстағы көмір станциясы қаланың орталықтандырылған жылуының шамамен 70 пайызын және Алматыда өндірілетін электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етеді, деп хабарлаған «Самұрық-Энерго».

Жаңа станция алаңында үш газ турбинасы мен генераторлар орнатылған. Негізгі жабдықты жеткізу аяқталуға жақын. Құрылыста шамамен 1,5 мың адам және 140-тан астам арнайы техника жұмыс істеп жатыр.

Қала билігінің жоспары бойынша негізгі іске қосу және реттеу жұмыстары 2026 жылғы 30 қыркүйекке дейін аяқталуға тиіс. Үкімет пен «Самұрық-Энерго» станцияны толық пайдалануға беру мерзімі ретінде 2026 жылдың соңын көрсетіп отыр.

Сондықтан 2026/27 жылғы жылыту маусымы өтпелі кезең болуы ықтимал. Газ блоктары күзде іске қосылса, алғашқы суық айлардың өзінде көмір жағу көлемі азаяды. Ал сынақ пен реттеу жұмыстары желтоқсанға дейін созылса, ескі көмір станциясы қыс бойы жүктеменің бір бөлігін атқара береді.

ЖЭО-2 шығарындылары 90 пайыздан астам азаяды

Көмірмен жұмыс істейтін ЖЭО-2 жылына шамамен 37 мың тонна ластаушы зат шығарған. Газ станциясы толық іске қосылғаннан кейін бұл көрсеткіш 2,7 мың тоннаға дейін төмендеуі керек, делінген Алматы әкімдігінің хабарламасында.

Айырмашылық жылына 34 мың тоннадан асады. Көмір жағу тоқтаған кезде күл мен күкірт қосылыстарының шығарындылары күрт азаяды. Сондай-ақ жаңа күл-қож қалдықтары түзілмейді, ауаға тарайтын шаң мен қатты бөлшектердің көлемі төмендейді.

Алайда 2026/27 жылғы жылыту маусымында нақты қанша тонна зиянды зат азаятыны әзірге есептелген жоқ. Нәтиже газ турбиналарының қашан іске қосылатынына, олардың жүктемесіне және ескі көмір блоктарының қанша уақыт жұмыс істейтініне байланысты болады.

ЖЭО-3 құрылысы кестеден қалып отыр

ЖЭО-3-тегі жағдай күрделірек. Шілдеде нысанның дайындығы шамамен 26 пайыз деп бағаланды. Құрылыс алаңында 600-ге жетпейтін адам жұмыс істеген, ал жобаны уақытында аяқтау үшін жұмысшылар санын шамамен 1600 адамға жеткізу қажет болған.

Сонымен бірге жабдық жеткізу, автоматтандырылған басқару жүйелері мен электр энергиясын тарату нысандарын салу бойынша кідірістер сақталған.

Олжас Бектенов станция құрылысын 2026 жылдың соңына дейін аяқтауды тапсырды. Бұған дейін Үкіметтің ресми сайтында ЖЭО-3 жаңғыртуы 2027 жылы аяқталатыны көрсетілген еді.

Осыған байланысты ЖЭО-3-тің газға нақты қашан көшетіні әлі белгісіз. Қазіргі артта қалу сақталса, ескі көмір станциясы 2026/27 жылғы жылыту маусымының кемінде бір бөлігінде жұмысын жалғастыруы мүмкін.

Жоба аяқталғаннан кейін ЖЭО-3-тің электр қуаты 173 МВт-тан шамамен 544 МВт-қа дейін өседі. Жарияланған есеп бойынша шығарындылар жылына 14 мың тоннадан 1,6 мың тоннаға дейін төмендеуге тиіс.

ЖЭО-3 Алматы облысының Іле ауданында орналасқанымен, оның шығарындылары бүкіл Алматы агломерациясының ауа бассейніне әсер етеді.

Алматыдағы тұмша толық жоғалмайды

ЖЭО-2 мен ЖЭО-3 толығымен газға көшкеннен кейін осы екі жылу көзінің шығарындылары шамамен 92 пайызға азаюы керек. Бірақ бұл көрсеткішті бүкіл Алматыға қатысты қолдануға болмайды.

Қалалық экология басқармасының мәліметінше, Алматыдағы жалпы шығарындылар көлемі жылына шамамен 189 мың тонна болған. Оның 60 пайызға жуығы автокөліктерге, соның ішінде қалаға күн сайын кіретін машиналарға тиесілі.

Қалған бөлігін өнеркәсіптік кәсіпорындар, ЖЭО-лар, қазандықтар, жеке үйлер мен қатты отын жағатын моншалар шығарады. Сондықтан жаңа ЖЭО-2 іске қосылғаннан кейін де желсіз қысқы күндері зиянды заттар қала үстінде жинала береді.

Алдағы қыста ең үлкен өзгеріс ЖЭО-2-ден шығатын күл, шаң және күкірт қосылыстарының азаюынан байқалуы мүмкін. Бірақ ЖЭО-3, көліктер және басқа ластаушы көздер тұмшаның қалыптасуына әсер етуін жалғастырады.

Алматы екі газ станциясы тұрақты жұмыс істеп, көмірмен жұмыс істейтін ескі қуаттар толық тоқтатылғаннан кейін ғана жобаның толық экологиялық нәтижесін сезіне алады.

Премьер-министр Олжас Бектенов ЖЭО-3 жаңғыртуын 2026 жылдың соңына дейін аяқтауды тапсырды. Ол энергетика саласындағы жауапты басшыларға құрылыс мерзімі бұзылған жағдайда жеке жауапкершілік жүктелетінін ескертті.

Дегенмен екі станцияның газға көшуі Алматыдағы тұмшаны бірден толық жоймайды. Бұл жоба қаланы ластайтын ірі көздердің бірін азайтады, бірақ автокөліктер, жеке үйлер, қазандықтар мен басқа кәсіпорындар ауа сапасына әсер ете береді.

Алматыдағы қандай ЖЭО-лар газға көшеді

Алматы электр станцияларының жүйесіне үш жылу электр орталығы кіреді. ЖЭО-1 табиғи газды 2017 жылдан бері пайдаланып келеді. ЖЭО-2 мен ЖЭО-3 аумағында көмірмен жұмыс істейтін ескі жабдықтың орнына жаңа бу-газ қондырғылары салынып жатыр.

Газға көшу ескі қазандықтарға көмірдің орнына газ жағу дегенді білдірмейді. Екі алаңда газ турбиналары мен бу-газ циклі бар жаңа станциялар салынып жатыр. Жаңа қуаттар іске қосылған сайын көмірмен жұмыс істейтін ескі жабдық тұрақты пайдаланудан шығарылады.

ЖЭО-2 алдағы қыста негізгі өзгеріс әкелуі мүмкін

ЖЭО-2 Алматыдағы ең ірі жылу көздерінің бірі саналады. Қолданыстағы көмір станциясы қаланың орталықтандырылған жылуының шамамен 70 пайызын және Алматыда өндірілетін электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етеді, деп хабарлаған «Самұрық-Энерго».

Жаңа станция алаңында үш газ турбинасы мен генераторлар орнатылған. Негізгі жабдықты жеткізу аяқталуға жақын. Құрылыста шамамен 1,5 мың адам және 140-тан астам арнайы техника жұмыс істеп жатыр.

Қала билігінің жоспары бойынша негізгі іске қосу және реттеу жұмыстары 2026 жылғы 30 қыркүйекке дейін аяқталуға тиіс. Үкімет пен «Самұрық-Энерго» станцияны толық пайдалануға беру мерзімі ретінде 2026 жылдың соңын көрсетіп отыр.

Сондықтан 2026/27 жылғы жылыту маусымы өтпелі кезең болуы ықтимал. Газ блоктары күзде іске қосылса, алғашқы суық айлардың өзінде көмір жағу көлемі азаяды. Ал сынақ пен реттеу жұмыстары желтоқсанға дейін созылса, ескі көмір станциясы қыс бойы жүктеменің бір бөлігін атқара береді.

ЖЭО-2 шығарындылары 90 пайыздан астам азаяды

Көмірмен жұмыс істейтін ЖЭО-2 жылына шамамен 37 мың тонна ластаушы зат шығарған. Газ станциясы толық іске қосылғаннан кейін бұл көрсеткіш 2,7 мың тоннаға дейін төмендеуі керек, делінген Алматы әкімдігінің хабарламасында.

Айырмашылық жылына 34 мың тоннадан асады. Көмір жағу тоқтаған кезде күл мен күкірт қосылыстарының шығарындылары күрт азаяды. Сондай-ақ жаңа күл-қож қалдықтары түзілмейді, ауаға тарайтын шаң мен қатты бөлшектердің көлемі төмендейді.

Алайда 2026/27 жылғы жылыту маусымында нақты қанша тонна зиянды зат азаятыны әзірге есептелген жоқ. Нәтиже газ турбиналарының қашан іске қосылатынына, олардың жүктемесіне және ескі көмір блоктарының қанша уақыт жұмыс істейтініне байланысты болады.

ЖЭО-3 құрылысы кестеден қалып отыр

ЖЭО-3-тегі жағдай күрделірек. Шілдеде нысанның дайындығы шамамен 26 пайыз деп бағаланды. Құрылыс алаңында 600-ге жетпейтін адам жұмыс істеген, ал жобаны уақытында аяқтау үшін жұмысшылар санын шамамен 1600 адамға жеткізу қажет болған.

Сонымен бірге жабдық жеткізу, автоматтандырылған басқару жүйелері мен электр энергиясын тарату нысандарын салу бойынша кідірістер сақталған.

Олжас Бектенов станция құрылысын 2026 жылдың соңына дейін аяқтауды тапсырды. Бұған дейін Үкіметтің ресми сайтында ЖЭО-3 жаңғыртуы 2027 жылы аяқталатыны көрсетілген еді.

Осыған байланысты ЖЭО-3-тің газға нақты қашан көшетіні әлі белгісіз. Қазіргі артта қалу сақталса, ескі көмір станциясы 2026/27 жылғы жылыту маусымының кемінде бір бөлігінде жұмысын жалғастыруы мүмкін.

Жоба аяқталғаннан кейін ЖЭО-3-тің электр қуаты 173 МВт-тан шамамен 544 МВт-қа дейін өседі. Жарияланған есеп бойынша шығарындылар жылына 14 мың тоннадан 1,6 мың тоннаға дейін төмендеуге тиіс.

ЖЭО-3 Алматы облысының Іле ауданында орналасқанымен, оның шығарындылары бүкіл Алматы агломерациясының ауа бассейніне әсер етеді.

Алматыдағы тұмша толық жоғалмайды

ЖЭО-2 мен ЖЭО-3 толығымен газға көшкеннен кейін осы екі жылу көзінің шығарындылары шамамен 92 пайызға азаюы керек. Бірақ бұл көрсеткішті бүкіл Алматыға қатысты қолдануға болмайды.

Қалалық экология басқармасының мәліметінше, Алматыдағы жалпы шығарындылар көлемі жылына шамамен 189 мың тонна болған. Оның 60 пайызға жуығы автокөліктерге, соның ішінде қалаға күн сайын кіретін машиналарға тиесілі.

Қалған бөлігін өнеркәсіптік кәсіпорындар, ЖЭО-лар, қазандықтар, жеке үйлер мен қатты отын жағатын моншалар шығарады. Сондықтан жаңа ЖЭО-2 іске қосылғаннан кейін де желсіз қысқы күндері зиянды заттар қала үстінде жинала береді.

Алдағы қыста ең үлкен өзгеріс ЖЭО-2-ден шығатын күл, шаң және күкірт қосылыстарының азаюынан байқалуы мүмкін. Бірақ ЖЭО-3, көліктер және басқа ластаушы көздер тұмшаның қалыптасуына әсер етуін жалғастырады.

Алматы екі газ станциясы тұрақты жұмыс істеп, көмірмен жұмыс істейтін ескі қуаттар толық тоқтатылғаннан кейін ғана жобаның толық экологиялық нәтижесін сезіне алады.

13 шілдеде Маңғыстау облысының әкімі Нұрдәулет Қилыбай түсірілім жұмыстарына қатысу үшін өңірге келген Джеки Чанмен кездесті. Әкімдіктің мәліметінше, Маңғыстаудың фильмге таңдалуына аймақтағы ерекше табиғи ландшафттар себеп болған.

Джеки Чан жылы қабылдауға алғыс айтып, Маңғыстаудың табиғи көріністері болашақ фильмнің жарқын бөліктерінің біріне айналатынын айтты.

Мәдениет және ақпарат министрлігі бұған дейін фильм өндірісінің Қазақстанда ресми басталғанын хабарлаған. Түсірілім жұмыстары 2026 жылғы шілде мен қазан аралығында Алматы қаласында, Алматы және Маңғыстау облыстарында өтеді.

Жоба Қазақстанның Мәдениет және ақпарат министрлігі мен China Film Group Corporation компаниясының қолдауымен жүзеге асырылып жатыр. Фильм өндірісіне қазақстандық Sәlem Entertainment және гонконгтық Billion Target компаниялары қатысады.

Бозжырадағы алғашқы кадрлар маусымда түсірілді

Бозжырадағы алғашқы түсірілім жұмыстары 7-12 маусым аралығында өткен. Сол кезде табиғи локацияда 35 адамнан құралған түсірілім тобы жұмыс істеген.

Бозжыра Қазақстандағы ең ерекше табиғи орындардың бірі саналады. Ақ түсті жартастар, кең үстірттер мен өзгеше бедер шатқалды шытырман оқиғалы фильм үшін дайын декорацияға ұқсатады.

Мұндай көріністерді студия жағдайында дәл қайталау қиын. Сондықтан Бозжыраның табиғи пейзаждары фильмнің есте қалатын көріністерінің біріне айналуы ықтимал.

Фильм Маңғыстауға туристер тартуы мүмкін

Өңір билігі халықаралық жоба Маңғыстаудың туристік әлеуетін арттырады деп күтеді. Фильм шыққаннан кейін көрермендер түсірілім өткен жерлерді іздеп, Бозжыраны өз саяхат бағытына қосуы мүмкін.

Маңғыстау үшін бұл жоба туристік жарнамамен ғана шектелмейді. Өңір халықаралық фильмдер түсіруге қолайлы табиғи алаң ретінде де таныла алады.

• негізгі түсірілімдер Алматыда, Алматы және Маңғыстау облыстарында өтеді;
• Бозжыра басты локациялардың бірі ретінде таңдалды;
• алғашқы түсірілім жұмыстары 7-12 маусым аралығында өтті;
• Қазақстандағы түсірілім кезеңі 2026 жылғы шілдеден қазанға дейін жалғасады;
• фильмнің премьерасы 2027 жылғы ақпанға жоспарланған.

Маңғыстау облысы әкімдігінің мәліметінше, түсірілім жұмыстарын 2026 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланып отыр. Фильмнің прокатқа шығатын уақыты әлі нақтылануы мүмкін.

13 шілдеде Маңғыстау облысының әкімі Нұрдәулет Қилыбай түсірілім жұмыстарына қатысу үшін өңірге келген Джеки Чанмен кездесті. Әкімдіктің мәліметінше, Маңғыстаудың фильмге таңдалуына аймақтағы ерекше табиғи ландшафттар себеп болған.

Джеки Чан жылы қабылдауға алғыс айтып, Маңғыстаудың табиғи көріністері болашақ фильмнің жарқын бөліктерінің біріне айналатынын айтты.

Мәдениет және ақпарат министрлігі бұған дейін фильм өндірісінің Қазақстанда ресми басталғанын хабарлаған. Түсірілім жұмыстары 2026 жылғы шілде мен қазан аралығында Алматы қаласында, Алматы және Маңғыстау облыстарында өтеді.

Жоба Қазақстанның Мәдениет және ақпарат министрлігі мен China Film Group Corporation компаниясының қолдауымен жүзеге асырылып жатыр. Фильм өндірісіне қазақстандық Sәlem Entertainment және гонконгтық Billion Target компаниялары қатысады.

Бозжырадағы алғашқы кадрлар маусымда түсірілді

Бозжырадағы алғашқы түсірілім жұмыстары 7-12 маусым аралығында өткен. Сол кезде табиғи локацияда 35 адамнан құралған түсірілім тобы жұмыс істеген.

Бозжыра Қазақстандағы ең ерекше табиғи орындардың бірі саналады. Ақ түсті жартастар, кең үстірттер мен өзгеше бедер шатқалды шытырман оқиғалы фильм үшін дайын декорацияға ұқсатады.

Мұндай көріністерді студия жағдайында дәл қайталау қиын. Сондықтан Бозжыраның табиғи пейзаждары фильмнің есте қалатын көріністерінің біріне айналуы ықтимал.

Фильм Маңғыстауға туристер тартуы мүмкін

Өңір билігі халықаралық жоба Маңғыстаудың туристік әлеуетін арттырады деп күтеді. Фильм шыққаннан кейін көрермендер түсірілім өткен жерлерді іздеп, Бозжыраны өз саяхат бағытына қосуы мүмкін.

Маңғыстау үшін бұл жоба туристік жарнамамен ғана шектелмейді. Өңір халықаралық фильмдер түсіруге қолайлы табиғи алаң ретінде де таныла алады.

• негізгі түсірілімдер Алматыда, Алматы және Маңғыстау облыстарында өтеді;
• Бозжыра басты локациялардың бірі ретінде таңдалды;
• алғашқы түсірілім жұмыстары 7-12 маусым аралығында өтті;
• Қазақстандағы түсірілім кезеңі 2026 жылғы шілдеден қазанға дейін жалғасады;
• фильмнің премьерасы 2027 жылғы ақпанға жоспарланған.

Маңғыстау облысы әкімдігінің мәліметінше, түсірілім жұмыстарын 2026 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланып отыр. Фильмнің прокатқа шығатын уақыты әлі нақтылануы мүмкін.

Сағат 11:15-тегі жағдай бойынша бір доллардың орташа өлшенген бағасы 477,61 теңге болды. Ал Қазақстан Ұлттық банкінің 13 шілдеге белгілеген ресми бағамы 464,71 теңгені құрады.

Доллар 479 теңгеге жуықтады

Таңғы алғашқы мәміле 475,32 теңгеден жасалды. Сауда барысында доллардың бағасы 478,87 теңгеге дейін көтерілді.

Ұлттық банктің ресми бағамы алдыңғы жұмыс күніндегі сауда қорытындысымен есептеледі. Сондықтан 13 шілдеге жарияланған 464,71 теңгелік көрсеткіш дүйсенбі таңындағы күрт өзгерісті қамтымайды.

Келесі жұмыс күніне арналған ресми бағам биржадағы сағат 15:30-ға дейінгі орташа көрсеткіш негізінде анықталады. Сол себепті таңертеңгі баға негізгі сауда аяқталғанша өзгеруі мүмкін.

Айырбастау орындарында доллар қанша тұрады

Биржадағы өзгерістен кейін айырбастау орындары да доллар бағасын көтерді. Шамамен сағат 11:25-те америкалық валютаның сатылым бағасы мынадай болды:

• Астанада 482-483 теңге;
• Алматыда 476-479 теңге;
• Шымкентте 478-479 теңге.

Айырбастау орындары долларды Астанада шамамен 475 теңгеден, Алматыда 471-476 теңгеден, Шымкентте 475-477 теңгеден сатып алды.

Нақты баға әр айырбастау орнында әртүрлі болуы мүмкін. Валюта бағамы күн ішінде бірнеше рет өзгереді.

Доллар екі апта арзандағаннан кейін өсті

Бағамның күрт көтерілуіне дейін теңге шамамен екі апта бойы нығайған еді. Осы уақыт аралығында доллар 22 теңгеге жуық арзандап, жұма күнінің соңында 465 теңгеден төмен түсті.

Таңғы өсімнің себебі туралы ресми түсініктеме жарияланған жоқ. Сауданың алғашқы сағаттарындағы күрт қозғалыс валютаға сұраныс пен ұсыныстың уақытша өзгеруіне байланысты болуы мүмкін.

Биржада еуро да қымбаттады. Оның таңғы орташа бағамы 543,57 теңгеге жетті, ал Ұлттық банктің 13 шілдеге арналған ресми бағамы 531,26 теңге болған.

Сағат 11:15-тегі жағдай бойынша бір доллардың орташа өлшенген бағасы 477,61 теңге болды. Ал Қазақстан Ұлттық банкінің 13 шілдеге белгілеген ресми бағамы 464,71 теңгені құрады.

Доллар 479 теңгеге жуықтады

Таңғы алғашқы мәміле 475,32 теңгеден жасалды. Сауда барысында доллардың бағасы 478,87 теңгеге дейін көтерілді.

Ұлттық банктің ресми бағамы алдыңғы жұмыс күніндегі сауда қорытындысымен есептеледі. Сондықтан 13 шілдеге жарияланған 464,71 теңгелік көрсеткіш дүйсенбі таңындағы күрт өзгерісті қамтымайды.

Келесі жұмыс күніне арналған ресми бағам биржадағы сағат 15:30-ға дейінгі орташа көрсеткіш негізінде анықталады. Сол себепті таңертеңгі баға негізгі сауда аяқталғанша өзгеруі мүмкін.

Айырбастау орындарында доллар қанша тұрады

Биржадағы өзгерістен кейін айырбастау орындары да доллар бағасын көтерді. Шамамен сағат 11:25-те америкалық валютаның сатылым бағасы мынадай болды:

• Астанада 482-483 теңге;
• Алматыда 476-479 теңге;
• Шымкентте 478-479 теңге.

Айырбастау орындары долларды Астанада шамамен 475 теңгеден, Алматыда 471-476 теңгеден, Шымкентте 475-477 теңгеден сатып алды.

Нақты баға әр айырбастау орнында әртүрлі болуы мүмкін. Валюта бағамы күн ішінде бірнеше рет өзгереді.

Доллар екі апта арзандағаннан кейін өсті

Бағамның күрт көтерілуіне дейін теңге шамамен екі апта бойы нығайған еді. Осы уақыт аралығында доллар 22 теңгеге жуық арзандап, жұма күнінің соңында 465 теңгеден төмен түсті.

Таңғы өсімнің себебі туралы ресми түсініктеме жарияланған жоқ. Сауданың алғашқы сағаттарындағы күрт қозғалыс валютаға сұраныс пен ұсыныстың уақытша өзгеруіне байланысты болуы мүмкін.

Биржада еуро да қымбаттады. Оның таңғы орташа бағамы 543,57 теңгеге жетті, ал Ұлттық банктің 13 шілдеге арналған ресми бағамы 531,26 теңге болған.

Сервис қоныс аудару туралы шешім қабылдамай тұрып, таңдалған өңірдегі өмір сүру және жұмысқа орналасу мүмкіндігін бағалауға көмектеседі. Ақпарат интерактивті карта арқылы көрсетіледі.

Порталдан қандай ақпарат алуға болады

Пайдаланушы қызықтырған облысты таңдап, сол өңірге қатысты негізгі мәліметтерді бір жерден қарай алады.

• бос жұмыс орындары мен сұранысқа ие мамандықтар;
• қоныс аудару бағдарламасына қатысу шарттары;
• мемлекеттік қолдау шаралары;
• тұрғын үй жағдайы;
• елді мекендегі әлеуметтік нысандар мен инфрақұрылым;
• кеңес беретін мамандардың байланыс деректері.

Ол үшін Enbek Migration порталына кіріп, интерактивті картадан қажетті өңірді таңдау керек. Мәліметтерді қарап шыққаннан кейін көрсетілген мамандармен байланысып, бағдарламаға қатысу мүмкіндігін нақтылауға болады.

Қоныс аударушыларды қабылдайтын жеті өңір

Үкімет 2026 жылы ерікті қоныс аудару бағдарламасына қатысатын жеті облысты белгіледі:

• Абай облысы;
• Шығыс Қазақстан облысы;
• Қарағанды облысы;
• Қостанай облысы;
• Павлодар облысы;
• Солтүстік Қазақстан облысы;
• Ұлытау облысы.

Өңірдің бұл тізімге енуі жұмыс немесе баспана автоматты түрде беріледі дегенді білдірмейді. Мүмкіндік өңірлік квотаға, отбасы құрамына, адамның мамандығына және жергілікті еңбек нарығындағы сұранысқа байланысты бағаланады.

Қандай мамандарға сұраныс жоғары

Қабылдаушы өңірлерде дәрігерлерге, медбикелерге, мұғалімдерге және мектепке дейінгі білім беру мамандарына сұраныс жоғары. Сондай-ақ инженерлер, агрономдар, ветеринарлар, механизаторлар, тракторшылар мен жүргізушілер қажет.

Жұмысшы мамандықтарының арасында электриктер, электрмонтерлер, дәнекерлеушілер, токарьлар, тас қалаушылар, бетоншылар, монтажшылар және әрлеушілер бар. Кейбір елді мекендерге бухгалтерлер, экономистер және әлеуметтік сала қызметкерлері керек.

Мамандықтар тізімі өңірлердегі еңбек нарығына қарай үнемі жаңартылып отырады. Сондықтан бос орындар мен қолдау шарттарын қоныс аударудың алдында порталдан қайта тексерген дұрыс.

Сервис қоныс аудару туралы шешім қабылдамай тұрып, таңдалған өңірдегі өмір сүру және жұмысқа орналасу мүмкіндігін бағалауға көмектеседі. Ақпарат интерактивті карта арқылы көрсетіледі.

Порталдан қандай ақпарат алуға болады

Пайдаланушы қызықтырған облысты таңдап, сол өңірге қатысты негізгі мәліметтерді бір жерден қарай алады.

• бос жұмыс орындары мен сұранысқа ие мамандықтар;
• қоныс аудару бағдарламасына қатысу шарттары;
• мемлекеттік қолдау шаралары;
• тұрғын үй жағдайы;
• елді мекендегі әлеуметтік нысандар мен инфрақұрылым;
• кеңес беретін мамандардың байланыс деректері.

Ол үшін Enbek Migration порталына кіріп, интерактивті картадан қажетті өңірді таңдау керек. Мәліметтерді қарап шыққаннан кейін көрсетілген мамандармен байланысып, бағдарламаға қатысу мүмкіндігін нақтылауға болады.

Қоныс аударушыларды қабылдайтын жеті өңір

Үкімет 2026 жылы ерікті қоныс аудару бағдарламасына қатысатын жеті облысты белгіледі:

• Абай облысы;
• Шығыс Қазақстан облысы;
• Қарағанды облысы;
• Қостанай облысы;
• Павлодар облысы;
• Солтүстік Қазақстан облысы;
• Ұлытау облысы.

Өңірдің бұл тізімге енуі жұмыс немесе баспана автоматты түрде беріледі дегенді білдірмейді. Мүмкіндік өңірлік квотаға, отбасы құрамына, адамның мамандығына және жергілікті еңбек нарығындағы сұранысқа байланысты бағаланады.

Қандай мамандарға сұраныс жоғары

Қабылдаушы өңірлерде дәрігерлерге, медбикелерге, мұғалімдерге және мектепке дейінгі білім беру мамандарына сұраныс жоғары. Сондай-ақ инженерлер, агрономдар, ветеринарлар, механизаторлар, тракторшылар мен жүргізушілер қажет.

Жұмысшы мамандықтарының арасында электриктер, электрмонтерлер, дәнекерлеушілер, токарьлар, тас қалаушылар, бетоншылар, монтажшылар және әрлеушілер бар. Кейбір елді мекендерге бухгалтерлер, экономистер және әлеуметтік сала қызметкерлері керек.

Мамандықтар тізімі өңірлердегі еңбек нарығына қарай үнемі жаңартылып отырады. Сондықтан бос орындар мен қолдау шарттарын қоныс аударудың алдында порталдан қайта тексерген дұрыс.

Бағдарлама жастарға қаладағы нақты мәселені шешетін бастамаларды өздері ұсынып, іске асыруға мүмкіндік береді. Жобалардың жалпы бюджеті 90 млн теңгені құрайды.

Кімдер өтінім бере алады

Байқауға Алматыда тұратын 18-35 жас аралығындағы Қазақстан азаматтары қатыса алады. Өтінімді жеке адам да, бастамашыл топ та бере алады.

Сонымен қатар жастар ұйымдары мен қоғамдық бірлестіктердің жобалары қабылданады. Бір бастамаға бөлінетін қаржы оның ауқымы мен сметасына байланысты болады:

• ең төменгі сома: 500 мың теңге;
• ең жоғары сома: 5 млн теңге;
• жобаны жүзеге асыру мерзімі: бір айдан үш айға дейін.

Ұйымдастырушылар 12-ден 60-қа дейін жастар бастамасын қолдауды жоспарлап отыр.

Қандай жобалар қабылданады

Бастама Алматы тұрғындарына пайдалы болып, нақты нәтижеге жеткізуі керек. Байқауға мына бағыттар бойынша жобалар ұсынуға болады:

• қоғамдық кеңістіктерді абаттандыру және қалалық ортаны дамыту;
• экология, қалдықтарды азайту және таза энергия;
• спорт және салауатты өмір салты;
• білім беру және пайдалы дағдыларды дамыту;
• цифрлық технологиялар және жасанды интеллект;
• жастар кәсіпкерлігі мен туризм;
• мәдениет, өнер, сән және дизайн;
• медиа және ақпараттық жобалар;
• инклюзия және әлеуметтік бейімдеу;
• психологиялық және репродуктивті денсаулық.

Жобаның мақсаты түсінікті, бюджеті негізді және белгіленген мерзімде орындалатындай болуы қажет.

Өтінімді қалай тапсырады

Құжаттар тек электронды түрде қабылданады. Өтінімді электрондық пошта, мессенджер немесе қағаз түрінде жіберуге болмайды.

1. JasAlmaty платформасында тіркелу;
2. электронды өтінімді толтыру;
3. жоба шешетін мәселені, мақсатты аудиторияны және күтілетін нәтижені көрсету;
4. толық смета мен күнтізбелік жоспар дайындау;
5. жоба презентациясын және қажетті құжаттарды тіркеу;
6. өтінімді 2 тамызға дейін жіберу.

Қатысушыдан жеке куәліктің көшірмесі, жеке деректерді өңдеуге келісім, команда туралы мәлімет, жоба сметасы мен презентациясы сұралады. Қажет болған жағдайда бизнес-жоспар, портфолио немесе қолдау хаттарын қосуға болады.

Жеңімпаздар онлайн дауыс берумен анықталады

3-6 тамыз аралығында өтінімдер техникалық және сараптамалық тексеруден өтеді. Комиссия жобаның өзектілігін, қалаға пайдасын, бюджетінің негізділігін және белгіленген уақытта іске асу мүмкіндігін бағалайды.

Іріктеуден өткен бастамалар 7-16 тамыз аралығында ашық онлайн дауыс беруге шығарылады. Қазақстан тұрғындары ЭЦҚ немесе SMS-код арқылы жеке басын растағаннан кейін үш жобаға дейін қолдау көрсете алады.

Жеңіске жеткен жобалар 17 тамыз бен 15 қараша аралығында жүзеге асырылуы тиіс.

Қаражат екі кезеңмен беріледі

Бағдарлама ережесіне сәйкес, жеңімпазға алдымен жоба бюджетінің 50 пайызы беріледі. Қалған бөлігі жоба толық аяқталып, қорытынды есеп тапсырылғаннан және алғашқы қаражаттың мақсатты жұмсалғаны расталғаннан кейін төленеді.

Жеңімпаздар шығындарды чек, акт, фото және басқа құжаттармен растауы керек. Қаражатты өтінімде көрсетілмеген мақсаттарға жұмсауға болмайды.

Бағдарлама жастарға қаладағы нақты мәселені шешетін бастамаларды өздері ұсынып, іске асыруға мүмкіндік береді. Жобалардың жалпы бюджеті 90 млн теңгені құрайды.

Кімдер өтінім бере алады

Байқауға Алматыда тұратын 18-35 жас аралығындағы Қазақстан азаматтары қатыса алады. Өтінімді жеке адам да, бастамашыл топ та бере алады.

Сонымен қатар жастар ұйымдары мен қоғамдық бірлестіктердің жобалары қабылданады. Бір бастамаға бөлінетін қаржы оның ауқымы мен сметасына байланысты болады:

• ең төменгі сома: 500 мың теңге;
• ең жоғары сома: 5 млн теңге;
• жобаны жүзеге асыру мерзімі: бір айдан үш айға дейін.

Ұйымдастырушылар 12-ден 60-қа дейін жастар бастамасын қолдауды жоспарлап отыр.

Қандай жобалар қабылданады

Бастама Алматы тұрғындарына пайдалы болып, нақты нәтижеге жеткізуі керек. Байқауға мына бағыттар бойынша жобалар ұсынуға болады:

• қоғамдық кеңістіктерді абаттандыру және қалалық ортаны дамыту;
• экология, қалдықтарды азайту және таза энергия;
• спорт және салауатты өмір салты;
• білім беру және пайдалы дағдыларды дамыту;
• цифрлық технологиялар және жасанды интеллект;
• жастар кәсіпкерлігі мен туризм;
• мәдениет, өнер, сән және дизайн;
• медиа және ақпараттық жобалар;
• инклюзия және әлеуметтік бейімдеу;
• психологиялық және репродуктивті денсаулық.

Жобаның мақсаты түсінікті, бюджеті негізді және белгіленген мерзімде орындалатындай болуы қажет.

Өтінімді қалай тапсырады

Құжаттар тек электронды түрде қабылданады. Өтінімді электрондық пошта, мессенджер немесе қағаз түрінде жіберуге болмайды.

1. JasAlmaty платформасында тіркелу;
2. электронды өтінімді толтыру;
3. жоба шешетін мәселені, мақсатты аудиторияны және күтілетін нәтижені көрсету;
4. толық смета мен күнтізбелік жоспар дайындау;
5. жоба презентациясын және қажетті құжаттарды тіркеу;
6. өтінімді 2 тамызға дейін жіберу.

Қатысушыдан жеке куәліктің көшірмесі, жеке деректерді өңдеуге келісім, команда туралы мәлімет, жоба сметасы мен презентациясы сұралады. Қажет болған жағдайда бизнес-жоспар, портфолио немесе қолдау хаттарын қосуға болады.

Жеңімпаздар онлайн дауыс берумен анықталады

3-6 тамыз аралығында өтінімдер техникалық және сараптамалық тексеруден өтеді. Комиссия жобаның өзектілігін, қалаға пайдасын, бюджетінің негізділігін және белгіленген уақытта іске асу мүмкіндігін бағалайды.

Іріктеуден өткен бастамалар 7-16 тамыз аралығында ашық онлайн дауыс беруге шығарылады. Қазақстан тұрғындары ЭЦҚ немесе SMS-код арқылы жеке басын растағаннан кейін үш жобаға дейін қолдау көрсете алады.

Жеңіске жеткен жобалар 17 тамыз бен 15 қараша аралығында жүзеге асырылуы тиіс.

Қаражат екі кезеңмен беріледі

Бағдарлама ережесіне сәйкес, жеңімпазға алдымен жоба бюджетінің 50 пайызы беріледі. Қалған бөлігі жоба толық аяқталып, қорытынды есеп тапсырылғаннан және алғашқы қаражаттың мақсатты жұмсалғаны расталғаннан кейін төленеді.

Жеңімпаздар шығындарды чек, акт, фото және басқа құжаттармен растауы керек. Қаражатты өтінімде көрсетілмеген мақсаттарға жұмсауға болмайды.

Мемлекеттік шекарадағы автомобиль өткізу бекеттерінің маңында 59 полиция бекеті жұмыс істеп тұр. Полиция қызметкерлері басқа мемлекеттік органдармен бірге елден шығатын көліктерді тексеріп, жанармай тасуға арналған заңсыз жабдықтарды анықтайды.

195 шетелдік жауапқа тартылды

Тексеру нәтижесінде 195 шетел азаматы және 60 Қазақстан азаматы әкімшілік жауапқа тартылған. Оларға Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 590-бабының 7-бөлігі бойынша хаттама толтырылды.

Бұл бап көлік құралын пайдалану талаптарын бұзғаны үшін жауапкершілікті қарастырады. Заңсыз орнатылған қосымша бактар алынып тасталғаннан кейін көліктер иелеріне қайтарылған.

Қосымша бактар жанармай тасуға пайдаланылған

Құқық қорғау органдары сыйымдылығы әдеттегіден үлкен немесе көлік конструкциясына рұқсатсыз енгізілген жанармай бактарына ерекше назар аударып отыр. Мұндай жабдық көліктің өз қажетіне қарағанда әлдеқайда көп жанармай құйып, оны шекарадан өткізуге мүмкіндік береді.

ІІМ жүргізушілер мен тасымалдаушыларды көлік құралдарын өз бетінше өзгертпеуге және заң талаптарын сақтауға шақырды. Ведомство жанар-жағармайды елден заңсыз әкету әрекеттері анықталып, тоқтатылатынын ескертті.

Мемлекеттік шекарадағы автомобиль өткізу бекеттерінің маңында 59 полиция бекеті жұмыс істеп тұр. Полиция қызметкерлері басқа мемлекеттік органдармен бірге елден шығатын көліктерді тексеріп, жанармай тасуға арналған заңсыз жабдықтарды анықтайды.

195 шетелдік жауапқа тартылды

Тексеру нәтижесінде 195 шетел азаматы және 60 Қазақстан азаматы әкімшілік жауапқа тартылған. Оларға Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 590-бабының 7-бөлігі бойынша хаттама толтырылды.

Бұл бап көлік құралын пайдалану талаптарын бұзғаны үшін жауапкершілікті қарастырады. Заңсыз орнатылған қосымша бактар алынып тасталғаннан кейін көліктер иелеріне қайтарылған.

Қосымша бактар жанармай тасуға пайдаланылған

Құқық қорғау органдары сыйымдылығы әдеттегіден үлкен немесе көлік конструкциясына рұқсатсыз енгізілген жанармай бактарына ерекше назар аударып отыр. Мұндай жабдық көліктің өз қажетіне қарағанда әлдеқайда көп жанармай құйып, оны шекарадан өткізуге мүмкіндік береді.

ІІМ жүргізушілер мен тасымалдаушыларды көлік құралдарын өз бетінше өзгертпеуге және заң талаптарын сақтауға шақырды. Ведомство жанар-жағармайды елден заңсыз әкету әрекеттері анықталып, тоқтатылатынын ескертті.

Бұл әзірге барлық дүкенге бірден міндетті жаңа ереже енгізіледі деген сөз емес. Министрлік пен Бірыңғай таңбалау және тауарларды қадағалау операторы жүйенің нақты өндіріс, қойма және сауда жағдайында қалай жұмыс істейтінін тексерген.

Пилот нәтижесі кейін цифрлық таңбалау бойынша шешім қабылдағанда пайдаланылмақ. Яғни мемлекет алдымен нарықтың техникалық дайындығын, бизнес-процестерге ықпалын және реттеуді қалай өзгерту керегін бағалайды.

Қандай тауарлар тексерілді

Пилотқа тауар тізбегінің әртүрлі буынынан 20 ұйым қатысты. Олардың арасында жеті отандық өндіруші, импорттаушылар, көтерме және бөлшек сауда өкілдері болды.

Жоба аясында 12 технологиялық эксперимент жүргізілді. Қатысушылар сәйкестендіру кодтарын өнімге қалай түсіруге болатынын, мұндай кодтар өндіріс пен айналым процесіне қаншалықты үйлесетінін тексерді.

Сынақ жеті тауар тобына жүргізілген. Олардың ішінде сабын, жуғыш және тазартқыш заттар, макияжға арналған косметика, шаш күтімі құралдары және ауыз қуысына арналған өнімдер бар.

Қарапайым тілмен айтқанда, әңгіме адамдар күн сайын сатып алатын тауарлар туралы болып отыр: шампунь, ұнтақ, крем, тіс пастасы, сабын және үй тазалауға арналған құралдар.

Цифрлық код не үшін керек

Таңбалаудың негізгі мақсаты, әр тауарға бірегей код беру. Сол код арқылы өнімнің өндірушіден немесе импорттаушыдан дүкен сөресіне дейінгі жолын бақылауға болады.

Пилот кезінде жүйенің толық циклі тексерілді: код шығару, өнімдерді біріктіру, тауар қозғалысын бақылау және касса арқылы айналымнан шығару.

Мұндай жүйе нарықты ашық етуге көмектесуі мүмкін. Егер тауар цифрлық тізбек арқылы өтсе, оның қайдан келгенін, кім әкелгенін немесе өндіргенін анықтау жеңілдейді.

Бұл сатып алушыға қалай әсер етуі мүмкін

Тұрмыстық химия мен косметика адамның күнделікті қауіпсіздігімен тікелей байланысты. Бұл өнімдер теріге, шашқа, ауыз қуысына, киімге, ыдысқа және үй ішіндегі тазалыққа қолданылады.

Егер нарықта жалған өнім, сұр импорт немесе шығу тегі күмәнді тауар болса, оны қарапайым сатып алушы әрдайым бірден байқай алмайды. Қаптама таныс көрінуі мүмкін, бірақ өнімнің дүкенге қалай келгенін тексеру қиын.

Цифрлық таңбалау осы мәселені азайтуға бағытталған. Жүйе толық іске қосылса, бақылаушы органдар күмәнді өнімді тезірек анықтай алады, ал сатып алушы тауардың заңды айналымда бар-жоғын тексеруге жақындай түседі.

Бизнес үшін қосымша шығын болуы мүмкін

Ресми өндірушілер мен импорттаушылар үшін таңбалау нарықты заңсыз айналымнан қорғау құралына айналуы мүмкін. Себебі ақ жолмен жұмыс істейтін компаниялар кейде құжаты толық емес немесе есепке дұрыс алынбаған өнімдермен бәсекелесуге мәжбүр болады.

Бірақ егер таңбалау міндетті болып енгізілсе, бизнеске жабдық, есеп жүйесі, цифрлық интеграция және қызметкерлерді оқыту керек болады. Бұл әсіресе шағын және орта компаниялар үшін маңызды мәселе.

Министрлік пилот нәтижелері саланың техникалық дайындығын бағалауға және тұрмыстық химия мен косметика нарығына сай нормативтік ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік бергенін мәлімдеді.

Енді негізгі сұрақ, жаңа жүйе қашан және қандай көлемде енгізіледі. Бір жағынан, ол жалған өнім мен сұр импортқа қарсы құрал бола алады. Екінші жағынан, жаңа талаптар бизнеске шамадан тыс салмақ түсірмеуі керек, өйткені мұндай шығын кейін күнделікті тауар бағасына әсер етуі мүмкін.

Бұл әзірге барлық дүкенге бірден міндетті жаңа ереже енгізіледі деген сөз емес. Министрлік пен Бірыңғай таңбалау және тауарларды қадағалау операторы жүйенің нақты өндіріс, қойма және сауда жағдайында қалай жұмыс істейтінін тексерген.

Пилот нәтижесі кейін цифрлық таңбалау бойынша шешім қабылдағанда пайдаланылмақ. Яғни мемлекет алдымен нарықтың техникалық дайындығын, бизнес-процестерге ықпалын және реттеуді қалай өзгерту керегін бағалайды.

Қандай тауарлар тексерілді

Пилотқа тауар тізбегінің әртүрлі буынынан 20 ұйым қатысты. Олардың арасында жеті отандық өндіруші, импорттаушылар, көтерме және бөлшек сауда өкілдері болды.

Жоба аясында 12 технологиялық эксперимент жүргізілді. Қатысушылар сәйкестендіру кодтарын өнімге қалай түсіруге болатынын, мұндай кодтар өндіріс пен айналым процесіне қаншалықты үйлесетінін тексерді.

Сынақ жеті тауар тобына жүргізілген. Олардың ішінде сабын, жуғыш және тазартқыш заттар, макияжға арналған косметика, шаш күтімі құралдары және ауыз қуысына арналған өнімдер бар.

Қарапайым тілмен айтқанда, әңгіме адамдар күн сайын сатып алатын тауарлар туралы болып отыр: шампунь, ұнтақ, крем, тіс пастасы, сабын және үй тазалауға арналған құралдар.

Цифрлық код не үшін керек

Таңбалаудың негізгі мақсаты, әр тауарға бірегей код беру. Сол код арқылы өнімнің өндірушіден немесе импорттаушыдан дүкен сөресіне дейінгі жолын бақылауға болады.

Пилот кезінде жүйенің толық циклі тексерілді: код шығару, өнімдерді біріктіру, тауар қозғалысын бақылау және касса арқылы айналымнан шығару.

Мұндай жүйе нарықты ашық етуге көмектесуі мүмкін. Егер тауар цифрлық тізбек арқылы өтсе, оның қайдан келгенін, кім әкелгенін немесе өндіргенін анықтау жеңілдейді.

Бұл сатып алушыға қалай әсер етуі мүмкін

Тұрмыстық химия мен косметика адамның күнделікті қауіпсіздігімен тікелей байланысты. Бұл өнімдер теріге, шашқа, ауыз қуысына, киімге, ыдысқа және үй ішіндегі тазалыққа қолданылады.

Егер нарықта жалған өнім, сұр импорт немесе шығу тегі күмәнді тауар болса, оны қарапайым сатып алушы әрдайым бірден байқай алмайды. Қаптама таныс көрінуі мүмкін, бірақ өнімнің дүкенге қалай келгенін тексеру қиын.

Цифрлық таңбалау осы мәселені азайтуға бағытталған. Жүйе толық іске қосылса, бақылаушы органдар күмәнді өнімді тезірек анықтай алады, ал сатып алушы тауардың заңды айналымда бар-жоғын тексеруге жақындай түседі.

Бизнес үшін қосымша шығын болуы мүмкін

Ресми өндірушілер мен импорттаушылар үшін таңбалау нарықты заңсыз айналымнан қорғау құралына айналуы мүмкін. Себебі ақ жолмен жұмыс істейтін компаниялар кейде құжаты толық емес немесе есепке дұрыс алынбаған өнімдермен бәсекелесуге мәжбүр болады.

Бірақ егер таңбалау міндетті болып енгізілсе, бизнеске жабдық, есеп жүйесі, цифрлық интеграция және қызметкерлерді оқыту керек болады. Бұл әсіресе шағын және орта компаниялар үшін маңызды мәселе.

Министрлік пилот нәтижелері саланың техникалық дайындығын бағалауға және тұрмыстық химия мен косметика нарығына сай нормативтік ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік бергенін мәлімдеді.

Енді негізгі сұрақ, жаңа жүйе қашан және қандай көлемде енгізіледі. Бір жағынан, ол жалған өнім мен сұр импортқа қарсы құрал бола алады. Екінші жағынан, жаңа талаптар бизнеске шамадан тыс салмақ түсірмеуі керек, өйткені мұндай шығын кейін күнделікті тауар бағасына әсер етуі мүмкін.