Бұл құбылыс ағылшын тілінде The Hum, яғни «Гуіл» деп аталады. Адам үздіксіз ызыңды, дүрсілді, төмен гүрілді немесе ырғақты дыбысты естиді. Бірақ оның жанындағы туыстары мен көршілері ештеңе байқамауы мүмкін.

Зерттеушілердің бағалауынша, мұндай дыбысты адамдардың шамамен 2-4 пайызы естиді. Гуіл туралы Ұлыбритания, Германия, Норвегия, АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және басқа елдердің тұрғындары хабарлаған.

Дыбыс алыстағы қозғалтқышқа ұқсайды

Жұмбақ гуіл 1970 жылдардың ортасында Ұлыбританияның Бристоль қаласында кеңінен талқылана бастады. Жергілікті газетке белгісіз төмен дыбысты еститін тұрғындардан көптеген хат келген.

Кейін осындай шағымдар басқа қалаларда да тіркелді. Ең танымал мысалдардың бірі АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Таос қаласымен байланысты. Сондықтан құбылыс кейде «Таос гуілі» деп те аталады.

Адамдар еститін дыбысты әртүрлі сипаттайды:

• бос жүрісте жұмыс істеп тұрған дизель қозғалтқышы;
• алыстағы жүк көлігі немесе өндірістік қондырғы;
• электр жабдығының ызыңы;
• төмен ырғақты дүрсіл немесе гүріл;
• бүкіл денеге таралатындай сезілетін діріл.

Төмен жиілікті дыбыстың бағытын анықтау оңай емес. Оның толқындары алысқа таралып, кедергілерді айналып өте алады. Сол себепті сыртта нақты дыбыс көзі болған күннің өзінде оны табу қиынға соғады.

Ғалымдар 28 адамның есту қабілетін тексерді

Германия мен Норвегияның зерттеушілері түсініксіз төмен жиілікті дыбысты тұрақты түрде еститін 28 адамды тексерді. Қатысушылардың орта жасы 53,5 жасты құрады.

Алдымен ғалымдар ең қарапайым болжамды тексерді. Бұл адамдардың есту қабілеті өзгелерден сезімтал болып, желдеткіштерді, көлікті, жылу сорғыларын, жел генераторларын немесе өндірістік жабдықтарды естуі мүмкін еді.

Алайда қатысушылардың басым бөлігінен төмен жиіліктерге ерекше сезімталдық анықталмады. Тек екі адамның кейбір төмен дыбыстарды орташа көрсеткіштен жақсырақ еститіні байқалды.

Қатысушылар өздері еститін гуілге барынша ұқсас жиілікті де таңдаған. Дыбысты сәйкестендіре алған 23 адамның көрсеткіштері бойынша медианалық жиілік 50 герц болды. Бұл қозғалтқыштың немесе қуатты трансформатордың төмен бас дыбысына жақын.

Қатысушылардың 86 пайызы гуілдің күйзеліс туғызатынын айтқан. 68 пайызының сөзінше, олармен бірге тұратын адамдар бұл дыбысты естімеген.

Құлақтың өзі де әлсіз дыбыс шығара алады

Ғалымдар екінші болжамды да тексерді. Адамның ішкі құлағы спонтанды отоакустикалық эмиссия деп аталатын өте әлсіз дыбыстар шығара алады.

Көп жағдайда адам оларды байқамайды. Алайда арнайы сезімтал микрофон мұндай тербелістерді есту жолының ішінен тіркей алады. Сирек жағдайда адам өз құлағы шығарған дыбысты сырттан келетін шу ретінде қабылдауы мүмкін.

Зерттеушілер гуілді түсіндіре алатын төмен жиілікті отоакустикалық сигналдарды таппады. Қатысушылар мен бақылау тобында тіркелген мұндай дыбыстардың жиілігі шамамен 900 герцтен жоғары болған.

Сондықтан адамның өз ішкі құлағы шығаратын физикалық дыбыс жұмбақ гуілдің негізгі себебі деген болжам екіталай деп танылды.

Ықтимал себеп тиннитуспен байланысты

Негізгі болжамдарды тексергеннен кейін ғалымдар көптеген жағдайда гуіл төмен жиілікті субъективті тиннитус болуы мүмкін деген тұжырымға келді.

Тиннитус көбіне құлақтағы шыңыл немесе жоғары жиілікті ысқырық ретінде елестетіледі. Шын мәнінде ол ызың, шерту, гүріл, дүрсіл немесе төмен ырғақты шу түрінде де сезілуі мүмкін.

Субъективті тиннитус кезінде адам дыбысты шын мәнінде естиді, бірақ оның сыртқы акустикалық көзі болмайды. Дыбыс сезімі есту жүйесінің өзінде пайда болады.

Төмен жиілікті тиннитус көрші бөлмеден, көшеден немесе жер астынан шығып жатқандай сезілуі мүмкін. Мұндай жиілікте ми дыбыстың бағытын дәл анықтай алмайды. Сондықтан ағзаның ішінде пайда болған сезім сыртқы дыбыс сияқты қабылданады.

Барлық жағдайды бір себеппен түсіндіру мүмкін емес

Зерттеушілер кез келген түсініксіз гуілді тиннитус деп отырған жоқ. Кей адамдар шынымен желдеткішті, өндірістік қондырғыны, жолдағы көлікті, жел генераторын, желді, толқынды немесе басқа төмен жиілікті тербелісті естуі мүмкін.

Зерттеуге қатысқандардың шамамен 20 пайызы өздері еститін дыбыстың нақты физикалық көзін тапқанын айтқан. Кей адамдардың есту жүйесі әдеттегі тексеру кезінде өлшенбейтін өте тар жиілік диапазонына сезімтал болуы да ықтимал.

Зерттеу шағын болды және оған бар болғаны 28 адам қатысты. Сонымен бірге ғалымдар негізінен адамның есту жүйесіне қатысты себептерді зерттеп, барлық табиғи және техникалық дыбыс көздерін жеке-жеке тексермеген.

Сондықтан жұмбақ гуілдің құпиясы толық шешілді деуге әлі ерте. Ғалымдардың негізгі қорытындысы бойынша, төмен жиілікті тиннитус көптеген жағдайды түсіндіре алады, бірақ бұл құбылыстың барлығына ортақ жалғыз себеп жоқ. Гуілдің көзі әр адамда әртүрлі болуы мүмкін.

Бұл құбылыс ағылшын тілінде The Hum, яғни «Гуіл» деп аталады. Адам үздіксіз ызыңды, дүрсілді, төмен гүрілді немесе ырғақты дыбысты естиді. Бірақ оның жанындағы туыстары мен көршілері ештеңе байқамауы мүмкін.

Зерттеушілердің бағалауынша, мұндай дыбысты адамдардың шамамен 2-4 пайызы естиді. Гуіл туралы Ұлыбритания, Германия, Норвегия, АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және басқа елдердің тұрғындары хабарлаған.

Дыбыс алыстағы қозғалтқышқа ұқсайды

Жұмбақ гуіл 1970 жылдардың ортасында Ұлыбританияның Бристоль қаласында кеңінен талқылана бастады. Жергілікті газетке белгісіз төмен дыбысты еститін тұрғындардан көптеген хат келген.

Кейін осындай шағымдар басқа қалаларда да тіркелді. Ең танымал мысалдардың бірі АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Таос қаласымен байланысты. Сондықтан құбылыс кейде «Таос гуілі» деп те аталады.

Адамдар еститін дыбысты әртүрлі сипаттайды:

• бос жүрісте жұмыс істеп тұрған дизель қозғалтқышы;
• алыстағы жүк көлігі немесе өндірістік қондырғы;
• электр жабдығының ызыңы;
• төмен ырғақты дүрсіл немесе гүріл;
• бүкіл денеге таралатындай сезілетін діріл.

Төмен жиілікті дыбыстың бағытын анықтау оңай емес. Оның толқындары алысқа таралып, кедергілерді айналып өте алады. Сол себепті сыртта нақты дыбыс көзі болған күннің өзінде оны табу қиынға соғады.

Ғалымдар 28 адамның есту қабілетін тексерді

Германия мен Норвегияның зерттеушілері түсініксіз төмен жиілікті дыбысты тұрақты түрде еститін 28 адамды тексерді. Қатысушылардың орта жасы 53,5 жасты құрады.

Алдымен ғалымдар ең қарапайым болжамды тексерді. Бұл адамдардың есту қабілеті өзгелерден сезімтал болып, желдеткіштерді, көлікті, жылу сорғыларын, жел генераторларын немесе өндірістік жабдықтарды естуі мүмкін еді.

Алайда қатысушылардың басым бөлігінен төмен жиіліктерге ерекше сезімталдық анықталмады. Тек екі адамның кейбір төмен дыбыстарды орташа көрсеткіштен жақсырақ еститіні байқалды.

Қатысушылар өздері еститін гуілге барынша ұқсас жиілікті де таңдаған. Дыбысты сәйкестендіре алған 23 адамның көрсеткіштері бойынша медианалық жиілік 50 герц болды. Бұл қозғалтқыштың немесе қуатты трансформатордың төмен бас дыбысына жақын.

Қатысушылардың 86 пайызы гуілдің күйзеліс туғызатынын айтқан. 68 пайызының сөзінше, олармен бірге тұратын адамдар бұл дыбысты естімеген.

Құлақтың өзі де әлсіз дыбыс шығара алады

Ғалымдар екінші болжамды да тексерді. Адамның ішкі құлағы спонтанды отоакустикалық эмиссия деп аталатын өте әлсіз дыбыстар шығара алады.

Көп жағдайда адам оларды байқамайды. Алайда арнайы сезімтал микрофон мұндай тербелістерді есту жолының ішінен тіркей алады. Сирек жағдайда адам өз құлағы шығарған дыбысты сырттан келетін шу ретінде қабылдауы мүмкін.

Зерттеушілер гуілді түсіндіре алатын төмен жиілікті отоакустикалық сигналдарды таппады. Қатысушылар мен бақылау тобында тіркелген мұндай дыбыстардың жиілігі шамамен 900 герцтен жоғары болған.

Сондықтан адамның өз ішкі құлағы шығаратын физикалық дыбыс жұмбақ гуілдің негізгі себебі деген болжам екіталай деп танылды.

Ықтимал себеп тиннитуспен байланысты

Негізгі болжамдарды тексергеннен кейін ғалымдар көптеген жағдайда гуіл төмен жиілікті субъективті тиннитус болуы мүмкін деген тұжырымға келді.

Тиннитус көбіне құлақтағы шыңыл немесе жоғары жиілікті ысқырық ретінде елестетіледі. Шын мәнінде ол ызың, шерту, гүріл, дүрсіл немесе төмен ырғақты шу түрінде де сезілуі мүмкін.

Субъективті тиннитус кезінде адам дыбысты шын мәнінде естиді, бірақ оның сыртқы акустикалық көзі болмайды. Дыбыс сезімі есту жүйесінің өзінде пайда болады.

Төмен жиілікті тиннитус көрші бөлмеден, көшеден немесе жер астынан шығып жатқандай сезілуі мүмкін. Мұндай жиілікте ми дыбыстың бағытын дәл анықтай алмайды. Сондықтан ағзаның ішінде пайда болған сезім сыртқы дыбыс сияқты қабылданады.

Барлық жағдайды бір себеппен түсіндіру мүмкін емес

Зерттеушілер кез келген түсініксіз гуілді тиннитус деп отырған жоқ. Кей адамдар шынымен желдеткішті, өндірістік қондырғыны, жолдағы көлікті, жел генераторын, желді, толқынды немесе басқа төмен жиілікті тербелісті естуі мүмкін.

Зерттеуге қатысқандардың шамамен 20 пайызы өздері еститін дыбыстың нақты физикалық көзін тапқанын айтқан. Кей адамдардың есту жүйесі әдеттегі тексеру кезінде өлшенбейтін өте тар жиілік диапазонына сезімтал болуы да ықтимал.

Зерттеу шағын болды және оған бар болғаны 28 адам қатысты. Сонымен бірге ғалымдар негізінен адамның есту жүйесіне қатысты себептерді зерттеп, барлық табиғи және техникалық дыбыс көздерін жеке-жеке тексермеген.

Сондықтан жұмбақ гуілдің құпиясы толық шешілді деуге әлі ерте. Ғалымдардың негізгі қорытындысы бойынша, төмен жиілікті тиннитус көптеген жағдайды түсіндіре алады, бірақ бұл құбылыстың барлығына ортақ жалғыз себеп жоқ. Гуілдің көзі әр адамда әртүрлі болуы мүмкін.

Табылған жасушалардың кейбірі нейрондарға және мидың жұмысын қамтамасыз ететін басқа жасушаларға тән белгілер көрсеткен. Алайда олардың адамға пайдасы немесе зияны бар-жоғы әзірге белгісіз.

Ана жасушалары балалардың 70 пайызынан табылды

Сами Канаан бастаған зерттеу тобы 28 күннен 19 жасқа дейінгі 37 бала мен жасөспірімнің ми тінін зерттеген. Олардың барлығы ауыр эпилепсиядан зардап шеккен.

Тін үлгілері зерттеу үшін арнайы алынбаған. Олар науқастарды емдеу мақсатында жасалған операциялар кезінде алынған. Балалардың аналары ДНҚ үлгілерін тапсырғандықтан, ғалымдар ана жасушаларын баланың өз жасушаларынан ажырата алды.

Ананың генетикалық белгілері бар жасушалар 26 баладан, яғни зерттелгендердің шамамен 70 пайызынан табылды. Олар мидың маңдай, самай және төбе бөліктерінде, сондай-ақ есте сақтау үдерісіне қатысатын гиппокампта болған.

Көп жағдайда мұндай жасушалар өте аз кездескен. Орта есеппен әрбір 100 мың ми жасушасына 2,2 ана жасушасынан келген. Бірақ бір гиппокамп үлгісінде олардың саны 100 мың жасушаға шаққанда 459-ға жеткен.

Бір адамның жасушалары екінші адамға қалай өтеді?

Бұл құбылыс микрохимеризм деп аталады. Ол бір адамның ағзасында генетикалық жағынан басқа адамға тиесілі аз мөлшердегі жасушалардың болуын білдіреді.

Жүктілік кезінде плацента арқылы ана мен бала арасында оттегі, қоректік заттар мен түрлі молекулалар ғана емес, тұтас жасушалар да алмасады. Баланың кейбір жасушалары босанғаннан кейін ана ағзасында қалуы мүмкін. Сол сияқты ананың жасушалары да баланың тіндеріне орналасып, ұзақ уақыт сақталады.

Бұл жасушалар генетикалық жағынан өзгеше болғанымен, иммундық жүйе оларды әрдайым жойып жібермейді. Сондықтан адам ағзасында анасына немесе басқа жақын туысына тиесілі жасушалардың өте аз мөлшері болуы мүмкін.

Олар ми жасушаларына ұқсас болған

Ғалымдар табылған ана жасушаларында қандай гендердің белсенді екенін зерттеген. Нәтижесінде олардың бірнеше ми жасушасына ұқсас белгілері анықталды:

• жүйке сигналдарын жеткізетін нейрондар;
• нейрондарды қоректендіріп, олардың жұмысын қолдайтын астроциттер;
• жүйке талшықтарының қорғаныш қабатын түзетін олигодендроциттер;
• мидың иммундық қорғанысына қатысатын микроглия;
• қан тамырларының ішкі қабатын түзетін эндотелий жасушалары.

Дегенмен бұл ана жасушалары толыққанды нейронға айналып, мидың барлық қызметіне қатысады деген сөз емес. Зерттеу олардың гендік белсенділігі белгілі бір ми жасушаларына ұқсайтынын ғана көрсетеді.

Бөтен жасушалар егде жастағы адамның миынан да табылды

Зерттеушілер жүйке жүйесінің дамуында белгілі бір ауытқуы болмаған 32 адамның миы туралы қосымша деректерді де талдаған. Олардың арасында ұрықтар, балалар, ересектер және 80 жастан асқан үш ер адам болған.

Генетикалық жағынан бөтен жасушалар 32 адамның 25-інен, соның ішінде 90 жастан асқан ер адамның миынан анықталған. Жас ұлғайған сайын олардың саны азайғанымен, толық жоғалып кетпеген.

Алайда бұл топтағы адамдардың аналарының ДНҚ үлгілері болмаған. Сондықтан жасушалардың нақты анадан келгенін дәлелдеу мүмкін емес. Олар егізден, үлкен аға немесе әпкеден, кей жағдайда ана ағзасы арқылы әжеден де берілуі ықтимал.

Сол себепті егде адамның миында міндетті түрде анасының жасушалары сақталған деп айтуға болмайды. Нәтиже микрохимеризмге байланысты жасушалардың адам миында бірнеше ондаған жыл болуы мүмкін екенін ғана көрсетеді.

Ана жасушалары миға не үшін қажет?

Бұл сұраққа ғалымдар әзірге нақты жауап бере алмайды. Бұған дейін тышқандарға жүргізілген зерттеу ана жасушаларының микроглия жұмысын реттеуге, ми бөліктері арасындағы байланыстардың қалыптасуына және ерте мінез-құлық дамуына қатысуы мүмкін екенін көрсеткен.

Бірақ жануарларға жасалған тәжірибенің нәтижесін адамға тікелей қолдануға болмайды. Жаңа зерттеу ана жасушаларының адам миында кездесетінін көрсеткенімен, олардың есте сақтау қабілетін жақсартатынын, мінезге әсер ететінін немесе аурудан қорғайтынын дәлелдемейді.

Ғалымдар енді бұл жасушалардың мидың дамуына, зақымданған тіндердің қалпына келуіне және иммундық жүйенің жұмысына қатысатынын немесе ағзада еш зиянсыз сақталатынын анықтауы керек.

Зерттеу нәтижесіне сақтықпен қарау қажет

Негізгі зерттеу тобы шағын болған және оған тек ауыр эпилепсиясы бар балалар кірген. Сондықтан дені сау адамдарда нәтиже басқаша болуы мүмкін.

Сонымен бірге жұмыс препринт ретінде жарияланған. Бұл зерттеу нәтижесі әзірге басқа ғалымдардың тәуелсіз сараптамасынан өтпегенін білдіреді. Қорытындыны растау үшін әр жастағы адамдар қатысатын ауқымды зерттеулер қажет.

Микрохимеризм аурудың белгісі болып саналмайды және ата-аналар мен балалардан арнайы тексеруден өтуді талап етпейді. Бұл құбылыс жүктілік кезінде ана мен бала арасында қалыптасатын биологиялық байланыстың қаншалықты ұзақ сақталуы мүмкін екенін көрсетеді.

Табылған жасушалардың кейбірі нейрондарға және мидың жұмысын қамтамасыз ететін басқа жасушаларға тән белгілер көрсеткен. Алайда олардың адамға пайдасы немесе зияны бар-жоғы әзірге белгісіз.

Ана жасушалары балалардың 70 пайызынан табылды

Сами Канаан бастаған зерттеу тобы 28 күннен 19 жасқа дейінгі 37 бала мен жасөспірімнің ми тінін зерттеген. Олардың барлығы ауыр эпилепсиядан зардап шеккен.

Тін үлгілері зерттеу үшін арнайы алынбаған. Олар науқастарды емдеу мақсатында жасалған операциялар кезінде алынған. Балалардың аналары ДНҚ үлгілерін тапсырғандықтан, ғалымдар ана жасушаларын баланың өз жасушаларынан ажырата алды.

Ананың генетикалық белгілері бар жасушалар 26 баладан, яғни зерттелгендердің шамамен 70 пайызынан табылды. Олар мидың маңдай, самай және төбе бөліктерінде, сондай-ақ есте сақтау үдерісіне қатысатын гиппокампта болған.

Көп жағдайда мұндай жасушалар өте аз кездескен. Орта есеппен әрбір 100 мың ми жасушасына 2,2 ана жасушасынан келген. Бірақ бір гиппокамп үлгісінде олардың саны 100 мың жасушаға шаққанда 459-ға жеткен.

Бір адамның жасушалары екінші адамға қалай өтеді?

Бұл құбылыс микрохимеризм деп аталады. Ол бір адамның ағзасында генетикалық жағынан басқа адамға тиесілі аз мөлшердегі жасушалардың болуын білдіреді.

Жүктілік кезінде плацента арқылы ана мен бала арасында оттегі, қоректік заттар мен түрлі молекулалар ғана емес, тұтас жасушалар да алмасады. Баланың кейбір жасушалары босанғаннан кейін ана ағзасында қалуы мүмкін. Сол сияқты ананың жасушалары да баланың тіндеріне орналасып, ұзақ уақыт сақталады.

Бұл жасушалар генетикалық жағынан өзгеше болғанымен, иммундық жүйе оларды әрдайым жойып жібермейді. Сондықтан адам ағзасында анасына немесе басқа жақын туысына тиесілі жасушалардың өте аз мөлшері болуы мүмкін.

Олар ми жасушаларына ұқсас болған

Ғалымдар табылған ана жасушаларында қандай гендердің белсенді екенін зерттеген. Нәтижесінде олардың бірнеше ми жасушасына ұқсас белгілері анықталды:

• жүйке сигналдарын жеткізетін нейрондар;
• нейрондарды қоректендіріп, олардың жұмысын қолдайтын астроциттер;
• жүйке талшықтарының қорғаныш қабатын түзетін олигодендроциттер;
• мидың иммундық қорғанысына қатысатын микроглия;
• қан тамырларының ішкі қабатын түзетін эндотелий жасушалары.

Дегенмен бұл ана жасушалары толыққанды нейронға айналып, мидың барлық қызметіне қатысады деген сөз емес. Зерттеу олардың гендік белсенділігі белгілі бір ми жасушаларына ұқсайтынын ғана көрсетеді.

Бөтен жасушалар егде жастағы адамның миынан да табылды

Зерттеушілер жүйке жүйесінің дамуында белгілі бір ауытқуы болмаған 32 адамның миы туралы қосымша деректерді де талдаған. Олардың арасында ұрықтар, балалар, ересектер және 80 жастан асқан үш ер адам болған.

Генетикалық жағынан бөтен жасушалар 32 адамның 25-інен, соның ішінде 90 жастан асқан ер адамның миынан анықталған. Жас ұлғайған сайын олардың саны азайғанымен, толық жоғалып кетпеген.

Алайда бұл топтағы адамдардың аналарының ДНҚ үлгілері болмаған. Сондықтан жасушалардың нақты анадан келгенін дәлелдеу мүмкін емес. Олар егізден, үлкен аға немесе әпкеден, кей жағдайда ана ағзасы арқылы әжеден де берілуі ықтимал.

Сол себепті егде адамның миында міндетті түрде анасының жасушалары сақталған деп айтуға болмайды. Нәтиже микрохимеризмге байланысты жасушалардың адам миында бірнеше ондаған жыл болуы мүмкін екенін ғана көрсетеді.

Ана жасушалары миға не үшін қажет?

Бұл сұраққа ғалымдар әзірге нақты жауап бере алмайды. Бұған дейін тышқандарға жүргізілген зерттеу ана жасушаларының микроглия жұмысын реттеуге, ми бөліктері арасындағы байланыстардың қалыптасуына және ерте мінез-құлық дамуына қатысуы мүмкін екенін көрсеткен.

Бірақ жануарларға жасалған тәжірибенің нәтижесін адамға тікелей қолдануға болмайды. Жаңа зерттеу ана жасушаларының адам миында кездесетінін көрсеткенімен, олардың есте сақтау қабілетін жақсартатынын, мінезге әсер ететінін немесе аурудан қорғайтынын дәлелдемейді.

Ғалымдар енді бұл жасушалардың мидың дамуына, зақымданған тіндердің қалпына келуіне және иммундық жүйенің жұмысына қатысатынын немесе ағзада еш зиянсыз сақталатынын анықтауы керек.

Зерттеу нәтижесіне сақтықпен қарау қажет

Негізгі зерттеу тобы шағын болған және оған тек ауыр эпилепсиясы бар балалар кірген. Сондықтан дені сау адамдарда нәтиже басқаша болуы мүмкін.

Сонымен бірге жұмыс препринт ретінде жарияланған. Бұл зерттеу нәтижесі әзірге басқа ғалымдардың тәуелсіз сараптамасынан өтпегенін білдіреді. Қорытындыны растау үшін әр жастағы адамдар қатысатын ауқымды зерттеулер қажет.

Микрохимеризм аурудың белгісі болып саналмайды және ата-аналар мен балалардан арнайы тексеруден өтуді талап етпейді. Бұл құбылыс жүктілік кезінде ана мен бала арасында қалыптасатын биологиялық байланыстың қаншалықты ұзақ сақталуы мүмкін екенін көрсетеді.

Сенегалдың туристік аумақтарды дамыту жөніндегі мемлекеттік компаниясы Sapco-ның басшысы Серинь Мамаду Мбуптың айтуынша, тараптар тым ауқымды жоспардың орнына жүзеге асыруға болатын жаңа жоба дайындауға келіскен. Оның нақты қандай нысандардан тұратыны әзірге жарияланған жоқ.

Akon City жобасы енді жоқ.

Қала «африкалық Вакандаға» ұқсауы керек еді

Akon-ның шын аты Алиан Бадара Тиам. Ол АҚШ-та туғанымен, балалық шағының бір бөлігін Сенегалда өткізген. Әнші жеке қала салу идеясын 2018 жылы таныстырды. Ал жобаның ресми тұсаукесері мен алғашқы тасын қою рәсімі 2020 жылы өтті.

Қаланы Атлант мұхитының жағасындағы Мбодьен ауылы маңында, Сенегал астанасы Дакардан шамамен 100 шақырым жерде салу жоспарланған.

Сәулеттік суреттерде иілген шыны мұнаралар, сәнді қонақүйлер мен ерекше пішіндегі ғимараттар көрсетілді. Сол себепті жобаны Marvel фильмдеріндегі ойдан шығарылған Ваканда мемлекетімен жиі салыстырған.

Akon City аумағында мына нысандар салынуы керек еді:

• тұрғын үйлер мен қонақүйлер;
• сауда орталықтары;
• аурухана кешені;
• мектептер мен университеттер;
• полиция бөлімшесі;
• киностудиялар мен технологиялық орталық;
• күн электр станциясы;
• жолдар мен коммуналдық желілер.

Қала жаңартылатын энергиямен қамтамасыз етіледі деп жоспарланды. Ал тұрғындар тауарлар мен қызметтер үшін әншінің өзі шығарған Akoin криптовалютасымен төлем жасауы керек болған.

Жобаға нақты қанша жер берілді

Akon City туралы жарияланымдарда қаланың аумағы әртүрлі көрсетілді. Кей деректерде 55 гектар, енді бірінде 504 немесе 800 гектар деп жазылған.

Reuters мәліметінше, билікпен жасалған алғашқы келісім тек 55 гектар жерді қамтыған. Қаланы кейін 504 гектарға дейін кеңейту көзделді. Ал жобаны таныстырған KE International компаниясы оның жалпы аумағын шамамен 800 гектар деп жарнамалаған.

Құрылыс алдымен 55 гектарлық аумақта басталуы керек еді. Алайда 2024 жылы Sapco толыққанды жұмыс қайта жанданбаса, бөлінген жердің 50 гектарын мемлекетке қайтару туралы ескерту жасады.

6 млрд доллар құрылысқа жұмсалған жоқ

Жарияланған 6 млрд доллар жобаның болжамды жалпы құны еді. Бұл қаржының толық жиналғанын немесе құрылысқа жұмсалғанын дәлелдейтін ашық дерек жоқ.

2020 жылы KE International өкілі инвесторлардан шамамен 4 млрд доллар қаржы табылғанын мәлімдеген. Бірақ инвесторлардың толық тізімі жарияланбады.

Le Monde жазуынша, жобаға қатысқан кейбір адамдар қаржыландыру туралы көптеген уәденің нақты инвестицияға айналмағанын айтқан.

Аумақта бір ғана аяқталмаған ғимарат бар

2020 жылғы салтанатты рәсімнен кейін құрылыс орнында ұзақ уақыт бойы тек естелік тас тұрған. 2023 жылдың басында жұмысшылар иілген пішінді ғимараттың бетон қаңқасын көтерді. Ол болашақ қаланың келушілерді қабылдау орталығы болуы керек еді.

Осыдан кейін ауқымды құрылыс іс жүзінде тоқтап қалды. Жоба тоқтатылған кезде аумақта тұрғын үйлер, жолдар, электр желісі, аурухана немесе таныстырылымда көрсетілген өзге нысандар болмаған.

Akon Мбодьен тұрғындарына арналған бірнеше шағын жобаны жеке қаржыландырды. Олардың қатарында баскетбол алаңы, жастар орталығы және футбол алаңының қоршауы бар. Бірақ бұл нысандар футуристік қаланың негізгі құрылысына кірмеген.

Akon City неге салынбады

Жобаның мерзімі бірнеше рет өзгертілді. Алғашқы кезеңді 2023 жылы аяқтау жоспарланған. Кейін ол 2025 жылға, одан соң 2026 жылға шегерілді.

Құрылыстың тоқтауына қаржыландырудың расталмауы, басқарудағы қателіктер және жұмыстың ұзақ уақыт жүрмеуі себеп болды. Akon бұған дейін жобаны басқару кезінде қателік кеткенін мойындап, жауапкершілікті өз мойнына алған.

2022 жылы әншінің бұрынғы іскер серіктесі Девин Стивенс АҚШ-тағы сот дауы кезінде Akon City мен Akoin криптовалютасында қаржы пирамидасының белгілері болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Akon өкілдері бұл айыптауларды жоққа шығарды.

Сенегал билігі Akon City жобасын ресми түрде қаржы пирамидасы деп таныған жоқ. Мұндай қорытынды шығарған сот шешімі де жарияланбаған. Бастапқы жоспар құрылыс жұмыстарының тоқтауы мен инвестиция тартудағы қиындықтардан кейін жабылды.

Жер телімі енді туризм үшін пайдаланылуы мүмкін

Sapco Akon-мен ынтымақтастықты толық тоқтатпаған. Тараптар фантастикалық мегаполистің орнына жүзеге асыруға болатын жаңа жоба әзірлемек.

Мбодьен аумағы Атлант мұхитының жағасында орналасқандықтан, оны қонақүйлері мен демалыс орындары бар туристік аймаққа айналдыруы мүмкін. Дегенмен жаңа жоспардың құны, мерзімі және нақты құрылыстары әлі жарияланған жоқ.

Ал бастапқы Akon City жобасынан сәулеттік суреттер, естелік тас және аяқталмаған қабылдау орталығы ғана қалды. Жеке криптовалютасы, күн электр станциясы мен футуристік мұнаралары бар қала таныстырылымнан нақты құрылысқа өте алмады.

Сенегалдың туристік аумақтарды дамыту жөніндегі мемлекеттік компаниясы Sapco-ның басшысы Серинь Мамаду Мбуптың айтуынша, тараптар тым ауқымды жоспардың орнына жүзеге асыруға болатын жаңа жоба дайындауға келіскен. Оның нақты қандай нысандардан тұратыны әзірге жарияланған жоқ.

Akon City жобасы енді жоқ.

Қала «африкалық Вакандаға» ұқсауы керек еді

Akon-ның шын аты Алиан Бадара Тиам. Ол АҚШ-та туғанымен, балалық шағының бір бөлігін Сенегалда өткізген. Әнші жеке қала салу идеясын 2018 жылы таныстырды. Ал жобаның ресми тұсаукесері мен алғашқы тасын қою рәсімі 2020 жылы өтті.

Қаланы Атлант мұхитының жағасындағы Мбодьен ауылы маңында, Сенегал астанасы Дакардан шамамен 100 шақырым жерде салу жоспарланған.

Сәулеттік суреттерде иілген шыны мұнаралар, сәнді қонақүйлер мен ерекше пішіндегі ғимараттар көрсетілді. Сол себепті жобаны Marvel фильмдеріндегі ойдан шығарылған Ваканда мемлекетімен жиі салыстырған.

Akon City аумағында мына нысандар салынуы керек еді:

• тұрғын үйлер мен қонақүйлер;
• сауда орталықтары;
• аурухана кешені;
• мектептер мен университеттер;
• полиция бөлімшесі;
• киностудиялар мен технологиялық орталық;
• күн электр станциясы;
• жолдар мен коммуналдық желілер.

Қала жаңартылатын энергиямен қамтамасыз етіледі деп жоспарланды. Ал тұрғындар тауарлар мен қызметтер үшін әншінің өзі шығарған Akoin криптовалютасымен төлем жасауы керек болған.

Жобаға нақты қанша жер берілді

Akon City туралы жарияланымдарда қаланың аумағы әртүрлі көрсетілді. Кей деректерде 55 гектар, енді бірінде 504 немесе 800 гектар деп жазылған.

Reuters мәліметінше, билікпен жасалған алғашқы келісім тек 55 гектар жерді қамтыған. Қаланы кейін 504 гектарға дейін кеңейту көзделді. Ал жобаны таныстырған KE International компаниясы оның жалпы аумағын шамамен 800 гектар деп жарнамалаған.

Құрылыс алдымен 55 гектарлық аумақта басталуы керек еді. Алайда 2024 жылы Sapco толыққанды жұмыс қайта жанданбаса, бөлінген жердің 50 гектарын мемлекетке қайтару туралы ескерту жасады.

6 млрд доллар құрылысқа жұмсалған жоқ

Жарияланған 6 млрд доллар жобаның болжамды жалпы құны еді. Бұл қаржының толық жиналғанын немесе құрылысқа жұмсалғанын дәлелдейтін ашық дерек жоқ.

2020 жылы KE International өкілі инвесторлардан шамамен 4 млрд доллар қаржы табылғанын мәлімдеген. Бірақ инвесторлардың толық тізімі жарияланбады.

Le Monde жазуынша, жобаға қатысқан кейбір адамдар қаржыландыру туралы көптеген уәденің нақты инвестицияға айналмағанын айтқан.

Аумақта бір ғана аяқталмаған ғимарат бар

2020 жылғы салтанатты рәсімнен кейін құрылыс орнында ұзақ уақыт бойы тек естелік тас тұрған. 2023 жылдың басында жұмысшылар иілген пішінді ғимараттың бетон қаңқасын көтерді. Ол болашақ қаланың келушілерді қабылдау орталығы болуы керек еді.

Осыдан кейін ауқымды құрылыс іс жүзінде тоқтап қалды. Жоба тоқтатылған кезде аумақта тұрғын үйлер, жолдар, электр желісі, аурухана немесе таныстырылымда көрсетілген өзге нысандар болмаған.

Akon Мбодьен тұрғындарына арналған бірнеше шағын жобаны жеке қаржыландырды. Олардың қатарында баскетбол алаңы, жастар орталығы және футбол алаңының қоршауы бар. Бірақ бұл нысандар футуристік қаланың негізгі құрылысына кірмеген.

Akon City неге салынбады

Жобаның мерзімі бірнеше рет өзгертілді. Алғашқы кезеңді 2023 жылы аяқтау жоспарланған. Кейін ол 2025 жылға, одан соң 2026 жылға шегерілді.

Құрылыстың тоқтауына қаржыландырудың расталмауы, басқарудағы қателіктер және жұмыстың ұзақ уақыт жүрмеуі себеп болды. Akon бұған дейін жобаны басқару кезінде қателік кеткенін мойындап, жауапкершілікті өз мойнына алған.

2022 жылы әншінің бұрынғы іскер серіктесі Девин Стивенс АҚШ-тағы сот дауы кезінде Akon City мен Akoin криптовалютасында қаржы пирамидасының белгілері болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Akon өкілдері бұл айыптауларды жоққа шығарды.

Сенегал билігі Akon City жобасын ресми түрде қаржы пирамидасы деп таныған жоқ. Мұндай қорытынды шығарған сот шешімі де жарияланбаған. Бастапқы жоспар құрылыс жұмыстарының тоқтауы мен инвестиция тартудағы қиындықтардан кейін жабылды.

Жер телімі енді туризм үшін пайдаланылуы мүмкін

Sapco Akon-мен ынтымақтастықты толық тоқтатпаған. Тараптар фантастикалық мегаполистің орнына жүзеге асыруға болатын жаңа жоба әзірлемек.

Мбодьен аумағы Атлант мұхитының жағасында орналасқандықтан, оны қонақүйлері мен демалыс орындары бар туристік аймаққа айналдыруы мүмкін. Дегенмен жаңа жоспардың құны, мерзімі және нақты құрылыстары әлі жарияланған жоқ.

Ал бастапқы Akon City жобасынан сәулеттік суреттер, естелік тас және аяқталмаған қабылдау орталығы ғана қалды. Жеке криптовалютасы, күн электр станциясы мен футуристік мұнаралары бар қала таныстырылымнан нақты құрылысқа өте алмады.

Ғалымдар екі жарылым жүйесі қазір қатты керілген жағдайда тұрғанын айтады. Алайда зерттеу жақын күндері немесе айларда міндетті түрде күшті жер сілкінісі болады дегенді білдірмейді. Оның нақты уақытын қазіргі ғылым әлі анықтай алмайды.

Ғалымдар мың жылдық тарихты қайта құрды

Зерттеушілер Сан-Андреас пен Сан-Хасинто жарылымдарында болған жер сілкіністерінің шамамен мың жылдық тарихын жинаған. Ол үшін ығысқан шөгінділердің радиокөміртекті мерзімі, ағаш сақиналары және жер бетінде қалған жарылым іздері пайдаланылды.

Осы деректер төрт өлшемді физикалық компьютерлік модельге енгізілді. Модель әр жер сілкінісінен кейін кернеудің қалай таралғанын, тыныш кезеңдерде қайта жиналғанын және жер қыртысының терең қабаттары қалай баяу босаңсығанын есептеген.

Нәтижесінде Сан-Хасинто жарылымының Сан-Бернардино учаскесіндегі кернеу 3,6 мегапаскальға жеткені анықталды. Бұл модель қамтыған мың жыл ішіндегі ең жоғары көрсеткіш.

Сан-Андреас жарылымының көршілес оңтүстік Мохаве учаскесінде кернеу 2,8 мегапаскаль деп бағаланды. Екі жарылымдағы көрсеткіштің қатар жоғары болуы ғалымдардың ерекше назарын аударды.

Екі жарылымды жалғайтын қауіпті нүкте бар

Зерттеудің негізгі нысандарының бірі Лос-Анджелестің солтүстік-шығысындағы Кахон асуы болды. Бұл жерде Сан-Андреас пен Сан-Хасинто жарылымдары бір-біріне жақындайды.

Ғалымдар Кахон асуын «жер сілкінісі қақпасы» деп атады. Кейбір жағдайда ол бір жарылымда басталған қозғалыстың екіншісіне өтуіне кедергі жасайды. Басқа жағдайда жарылым екі жүйеге де таралып, әлдеқайда үлкен жер сілкінісін тудыруы мүмкін.

Модель бойынша мұндай қозғалыстың өту ықтималдығы екі жарылымдағы кернеу деңгейінің қаншалықты ұқсас екеніне байланысты. Қазір олардың екеуінде де кернеу жоғары және бір-біріне жақын деңгейде тұр.

1812 жылы болған Райтвуд жер сілкінісі кезінде жарылым Кахон асуынан өтіп, екі жүйені де қамтыған. Ал 1857 жылғы магнитудасы 7,9 болған Форт-Техон жер сілкінісі осы аймақта тоқтап, Сан-Хасинто жарылымына өтпеген.

Зерттеу жер сілкінісінің күнін болжамайды

1857 жылғы ірі жер сілкінісінен бері аймақта 160 жылдан астам уақыт өтті. Осы кезеңде тау жыныстары қозғалған жоқ, бірақ тектоникалық плиталар бір-бірін итеруін тоқтатпағандықтан, кернеу жинала берген.

Егер болашақта қозғалыс бірден екі жарылымды қамтыса, оның салдары бір жарылымдағы жер сілкінісінен ауыр болуы мүмкін. Қауіпті аумақта Лос-Анджелес, Сан-Бернардино, Риверсайд және Коачелла аңғары орналасқан.

Кахон асуынан ірі автожолдар, теміржол желілері және энергетикалық инфрақұрылым өтеді. Сондықтан зерттеу нәтижелері ғимараттарға қойылатын талаптарды, төтенше жағдай жоспарларын және аймақтағы сейсмикалық қауіп бағасын жаңартуға көмектесуі мүмкін.

Авторлар жаңа модельді нақты болжам деп қабылдамауға шақырды. Ол жер сілкінісінің қай күні болатынын көрсетпейді, тек жарылымдардың қазіргі жағдайын және болашақта болуы ықтимал сценарийлерді дәлірек бағалауға мүмкіндік береді.

Ғалымдар екі жарылым жүйесі қазір қатты керілген жағдайда тұрғанын айтады. Алайда зерттеу жақын күндері немесе айларда міндетті түрде күшті жер сілкінісі болады дегенді білдірмейді. Оның нақты уақытын қазіргі ғылым әлі анықтай алмайды.

Ғалымдар мың жылдық тарихты қайта құрды

Зерттеушілер Сан-Андреас пен Сан-Хасинто жарылымдарында болған жер сілкіністерінің шамамен мың жылдық тарихын жинаған. Ол үшін ығысқан шөгінділердің радиокөміртекті мерзімі, ағаш сақиналары және жер бетінде қалған жарылым іздері пайдаланылды.

Осы деректер төрт өлшемді физикалық компьютерлік модельге енгізілді. Модель әр жер сілкінісінен кейін кернеудің қалай таралғанын, тыныш кезеңдерде қайта жиналғанын және жер қыртысының терең қабаттары қалай баяу босаңсығанын есептеген.

Нәтижесінде Сан-Хасинто жарылымының Сан-Бернардино учаскесіндегі кернеу 3,6 мегапаскальға жеткені анықталды. Бұл модель қамтыған мың жыл ішіндегі ең жоғары көрсеткіш.

Сан-Андреас жарылымының көршілес оңтүстік Мохаве учаскесінде кернеу 2,8 мегапаскаль деп бағаланды. Екі жарылымдағы көрсеткіштің қатар жоғары болуы ғалымдардың ерекше назарын аударды.

Екі жарылымды жалғайтын қауіпті нүкте бар

Зерттеудің негізгі нысандарының бірі Лос-Анджелестің солтүстік-шығысындағы Кахон асуы болды. Бұл жерде Сан-Андреас пен Сан-Хасинто жарылымдары бір-біріне жақындайды.

Ғалымдар Кахон асуын «жер сілкінісі қақпасы» деп атады. Кейбір жағдайда ол бір жарылымда басталған қозғалыстың екіншісіне өтуіне кедергі жасайды. Басқа жағдайда жарылым екі жүйеге де таралып, әлдеқайда үлкен жер сілкінісін тудыруы мүмкін.

Модель бойынша мұндай қозғалыстың өту ықтималдығы екі жарылымдағы кернеу деңгейінің қаншалықты ұқсас екеніне байланысты. Қазір олардың екеуінде де кернеу жоғары және бір-біріне жақын деңгейде тұр.

1812 жылы болған Райтвуд жер сілкінісі кезінде жарылым Кахон асуынан өтіп, екі жүйені де қамтыған. Ал 1857 жылғы магнитудасы 7,9 болған Форт-Техон жер сілкінісі осы аймақта тоқтап, Сан-Хасинто жарылымына өтпеген.

Зерттеу жер сілкінісінің күнін болжамайды

1857 жылғы ірі жер сілкінісінен бері аймақта 160 жылдан астам уақыт өтті. Осы кезеңде тау жыныстары қозғалған жоқ, бірақ тектоникалық плиталар бір-бірін итеруін тоқтатпағандықтан, кернеу жинала берген.

Егер болашақта қозғалыс бірден екі жарылымды қамтыса, оның салдары бір жарылымдағы жер сілкінісінен ауыр болуы мүмкін. Қауіпті аумақта Лос-Анджелес, Сан-Бернардино, Риверсайд және Коачелла аңғары орналасқан.

Кахон асуынан ірі автожолдар, теміржол желілері және энергетикалық инфрақұрылым өтеді. Сондықтан зерттеу нәтижелері ғимараттарға қойылатын талаптарды, төтенше жағдай жоспарларын және аймақтағы сейсмикалық қауіп бағасын жаңартуға көмектесуі мүмкін.

Авторлар жаңа модельді нақты болжам деп қабылдамауға шақырды. Ол жер сілкінісінің қай күні болатынын көрсетпейді, тек жарылымдардың қазіргі жағдайын және болашақта болуы ықтимал сценарийлерді дәлірек бағалауға мүмкіндік береді.

Астероид қазіргі Мексика аумағындағы Юкатан түбегіне құлап, алып Чиксулуб кратерін қалыптастырған. Соқтығыстан кейін ауаға көтерілген шаң мен тау жыныстары күн сәулесін жауып, климатты күрт өзгерткен.

Нәтижесінде Жердегі жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің шамамен 75 пайызы жойылды. Олардың арасында құстарға айналмаған динозаврлардың барлық түрі болған.

Ғалымдар астероидтың никель ізін тапты

Зерттеушілер Дания, Испания және Италиядан алынған теңіз шөгінділерін талдаған. Бұл жыныстар бор және палеоген кезеңдерінің шекарасында пайда болған жұқа саз қабатынан алынған.

Оның құрамында Чиксулуб астероиды соғылғаннан кейін бүкіл Жерге тараған ғарыштық материалдың өте аз мөлшері сақталған.

Астероид соқтығыс кезінде түгелге жуық буланып кеткендіктен, оның нақты құрамын анықтау қиын болды. Ғалымдар алғаш рет осы қабаттағы никель изотоптарын аса жоғары дәлдікпен өлшеп, нәтижені әртүрлі метеориттермен салыстырған.

Никель изотоптарының арақатынасы әр ғарыш денесінің өзіндік химиялық ізі секілді жұмыс істейді. Осы із Чиксулуб астероидының CO деп аталатын көміртекті хондриттерге жақын болғанын көрсетті.

Мұндай ғарыш денелері өте сирек кездеседі

Көміртекті хондриттер Жерден табылған барлық метеориттің шамамен 5 пайызын ғана құрайды. Ал Орнан тобына жататын CO хондриттері осы шағын топтың өзінде өте сирек кездеседі.

Олар Күн жүйесі қалыптасқан кезеңнен бері көп өзгеріске ұшырамаған ең ежелгі материалдардың бірі саналады. Мұндай нысандар Күн жүйесінің сыртқы бөлігінде немесе Юпитерге жақын астероидтар белдеуінің шетінде пайда болуы мүмкін.

Жерге осындай сирек әрі алыстан келген ғарыш денесінің соғылуы динозаврлардың жолы қаншалықты болмағанын көрсетеді.

Ғалымдардың бағалауынша, астероидтың диаметрі шамамен 10-15 шақырым болған. Ол Жерге сағатына 64 мың шақырымға жуық жылдамдықпен соғылған.

Астероидтағы күкірт негізгі себеп болмауы мүмкін

CO хондриттерінің құрамында су, көміртек, мырыш және күкірт секілді ұшпа элементтер басқа көміртекті метеориттерге қарағанда аз болады.

Бұған дейінгі кейбір үлгілерде жойқын климаттық өзгерістерге астероид алып келген күкірт әсер етуі мүмкін деген болжам айтылған. Жаңа зерттеу бұл нұсқаны әлсіретеді.

Зерттеушілердің пікірінше, атмосфераны күн сәулесінен жапқан негізгі материал астероидтың өзінен емес, соқтығыс кезінде буланып, ұсақ бөлшектерге айналған Жердің тау жыныстарынан тарауы мүмкін.

Жаңа әдіс тек Чиксулуб астероидын зерттеуге ғана емес, Жер тарихындағы басқа да ежелгі соқтығыстардың ізін анықтауға көмектеседі. Никель изотоптары ғарыш денесінің қай аймақтан келгенін және қандай материалдан тұрғанын дәлірек көрсетуі мүмкін.

Астероид қазіргі Мексика аумағындағы Юкатан түбегіне құлап, алып Чиксулуб кратерін қалыптастырған. Соқтығыстан кейін ауаға көтерілген шаң мен тау жыныстары күн сәулесін жауып, климатты күрт өзгерткен.

Нәтижесінде Жердегі жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің шамамен 75 пайызы жойылды. Олардың арасында құстарға айналмаған динозаврлардың барлық түрі болған.

Ғалымдар астероидтың никель ізін тапты

Зерттеушілер Дания, Испания және Италиядан алынған теңіз шөгінділерін талдаған. Бұл жыныстар бор және палеоген кезеңдерінің шекарасында пайда болған жұқа саз қабатынан алынған.

Оның құрамында Чиксулуб астероиды соғылғаннан кейін бүкіл Жерге тараған ғарыштық материалдың өте аз мөлшері сақталған.

Астероид соқтығыс кезінде түгелге жуық буланып кеткендіктен, оның нақты құрамын анықтау қиын болды. Ғалымдар алғаш рет осы қабаттағы никель изотоптарын аса жоғары дәлдікпен өлшеп, нәтижені әртүрлі метеориттермен салыстырған.

Никель изотоптарының арақатынасы әр ғарыш денесінің өзіндік химиялық ізі секілді жұмыс істейді. Осы із Чиксулуб астероидының CO деп аталатын көміртекті хондриттерге жақын болғанын көрсетті.

Мұндай ғарыш денелері өте сирек кездеседі

Көміртекті хондриттер Жерден табылған барлық метеориттің шамамен 5 пайызын ғана құрайды. Ал Орнан тобына жататын CO хондриттері осы шағын топтың өзінде өте сирек кездеседі.

Олар Күн жүйесі қалыптасқан кезеңнен бері көп өзгеріске ұшырамаған ең ежелгі материалдардың бірі саналады. Мұндай нысандар Күн жүйесінің сыртқы бөлігінде немесе Юпитерге жақын астероидтар белдеуінің шетінде пайда болуы мүмкін.

Жерге осындай сирек әрі алыстан келген ғарыш денесінің соғылуы динозаврлардың жолы қаншалықты болмағанын көрсетеді.

Ғалымдардың бағалауынша, астероидтың диаметрі шамамен 10-15 шақырым болған. Ол Жерге сағатына 64 мың шақырымға жуық жылдамдықпен соғылған.

Астероидтағы күкірт негізгі себеп болмауы мүмкін

CO хондриттерінің құрамында су, көміртек, мырыш және күкірт секілді ұшпа элементтер басқа көміртекті метеориттерге қарағанда аз болады.

Бұған дейінгі кейбір үлгілерде жойқын климаттық өзгерістерге астероид алып келген күкірт әсер етуі мүмкін деген болжам айтылған. Жаңа зерттеу бұл нұсқаны әлсіретеді.

Зерттеушілердің пікірінше, атмосфераны күн сәулесінен жапқан негізгі материал астероидтың өзінен емес, соқтығыс кезінде буланып, ұсақ бөлшектерге айналған Жердің тау жыныстарынан тарауы мүмкін.

Жаңа әдіс тек Чиксулуб астероидын зерттеуге ғана емес, Жер тарихындағы басқа да ежелгі соқтығыстардың ізін анықтауға көмектеседі. Никель изотоптары ғарыш денесінің қай аймақтан келгенін және қандай материалдан тұрғанын дәлірек көрсетуі мүмкін.

Ғалымдар ми аймақтары толық «өшіп қалады» деп айтпайды. Зерттеу кезінде олардың белсенділігі бастапқы деңгейден төмендеген. Әсер әсіресе қатысушылар соңына дейін көрген, яғни өздеріне ұнаған деп есептелген видеоларда анық байқалған.

Зерттеу қалай жүргізілді

Қытайдағы Чжэцзян университетінің ғалымдары зерттеуге орташа жасы 23-тегі 56 адамды қатыстырды. Олардың 19-ы әйел болды.

Алдымен зерттеушілер магниттік-резонанстық спектроскопия көмегімен қатысушылардың миындағы глутамат пен гамма-аминомай қышқылының деңгейін өлшеген. Кейін олардың қысқа видеолар көрген кездегі ми белсенділігі функционалдық МРТ арқылы бақыланды.

Әр қатысушы екі алты минуттық блоктан тұратын қысқа видеолар лентасын көрді. Ұнамаған роликті батырманы басу арқылы өткізіп жіберуге мүмкіндік берілген.

Соңына дейін қаралған роликтер зерттеуде «ұнаған видео», ал ортасына жетпей өткізілгендері «ұнамаған видео» ретінде белгіленді. Қатысушылардан әр роликке жеке баға беру сұралмағандықтан, бұл бөлу олардың көру әрекетіне негізделген.

Ұнаған видеолар кезінде екі аймақтың белсенділігі төмендеген

Зерттеушілер мидың когнитивтік бақылауға қатысатын екі бөлігіне назар аударды. Біріншісі, дорсальды алдыңғы белдеулік қыртыс. Ол адамның өз әрекетін бақылауына, қателікті немесе қайшылықты байқауына және қосымша зейін қажет екенін түсінуіне көмектеседі.

Екіншісі, дорсолатералды префронталды қыртыс. Бұл аймақ зейінді бір тапсырмада ұстауға, алаңдататын нәрселерді елемеуге, импульсті тежеуге және саналы шешім қабылдауға қатысады.

Қатысушылар өздері соңына дейін көрген видеоларды тамашалаған кезде осы екі аймақтың да белсенділігі бастапқы көрсеткіштен төмендеген.

Ғалымдардың пікірінше, адам қызықты роликке беріліп кеткенде миға әрекетті үнемі бақылап, видеоны өткізіп жіберу керек пе деген шешім қабылдаудың қажеті азаяды. Көру процесі жеңіл әрі автоматты сипатқа ауысуы мүмкін.

Ұнамаған роликтерге ми басқаша жауап берген

Қатысушылар ерте өткізіп жіберген видеоларда нәтиже өзгеше болды. Мінез-құлықты бақылауға қатысатын дорсальды алдыңғы белдеулік қыртыстың белсенділігі қалыпты деңгейден айтарлықтай өзгермеген.

Бұл адам қызықсыз роликті көргенде оны бағалап, өткізіп жіберу туралы шешім қабылдау үшін бақылау жүйесін белсендірек пайдалануы мүмкін екенін көрсетеді.

Алайда өзін-өзі бақылауға қатысатын екінші аймақтың, дорсолатералды префронталды қыртыстың белсенділігі ұнамаған видеоларда да төмен болған. Сондықтан «қызықсыз видеоларды ми толық бақылауда ұстайды» деп біржақты айтуға болмайды.

Көру ақпаратын өңдейтін ми қыртысы ұнаған және ұнамаған роликтер кезінде де белсенді жұмыс істеген. Бұл байқалған айырмашылықтардың адамның экранға қарап отыруынан ғана туындамағанын көрсетеді.

Неге ұнаған видеоны тоқтату қиын болуы мүмкін

Қысқа видеолар лентасында әр ролик бірнеше секунд ішінде жаңа эмоция, ақпарат немесе қызығушылық ұсынады. Адамға контентті өзі іздеудің қажеті жоқ, келесі видео автоматты түрде ашылады.

Алгоритм пайдаланушыға ұнайтын роликтерді дәл тапқан кезде адам көру процесіне көбірек беріледі. Жаңа зерттеу дәл осы сәтте әрекетті бақылауға қатысатын ми желісінің белсенділігі төмендеуі мүмкін екенін көрсетті.

Бұл адамның телефонын бірден қоя алмай қалуын түсіндіретін ықтимал механизмдердің бірі. Алайда зерттеу TikTok немесе Reels адамның өзін-өзі бақылау қабілетін тұрақты түрде бұзады дегенді білдірмейді. Ғалымдар тек видео көріп отырған сәттегі уақытша өзгерістерді өлшеген.

Мидағы глутаматтың да ықпалы болуы мүмкін

Зерттеу барысында дорсальды алдыңғы белдеулік қыртыстағы глутамат деңгейі жоғары адамдарда екі бақылау аймағының белсенділігі азырақ төмендегені анықталды.

Глутамат жүйке жасушаларының белсенділігін арттыруға қатысатын негізгі нейромедиаторлардың бірі. Зерттеушілер оның деңгейі адамдардың қысқа видеоларға әртүрлі жауап беруінің бір себебі болуы мүмкін деп есептейді.

Ал тежегіш нейромедиатор саналатын гамма-аминомай қышқылы мен зерттелген ми аймақтарының белсенділігі арасында айқын байланыс табылмаған.

Зерттеу нені дәлелдемейді

Экспериментке бар болғаны 56 жас адам қатысқан, олардың басым бөлігі ер адамдар болды. Сондықтан нәтижені барлық жастағы адамдарға бірдей қолдануға болмайды.

Зерттеушілер қатысушылардың TikTok немесе Reels-ке тәуелділігін жан-жақты бағаламаған. Сондай-ақ роликтің ұнағаны адамның оны соңына дейін көруі арқылы ғана анықталған.

Эксперимент әр адамға 12 минуттық қысқа видеолар көрсетумен шектелді. Зерттеу күн сайын бірнеше сағат бойы лента қараудың миға ұзақ мерзімді әсерін анықтаған жоқ.

Соған қарамастан жұмыс қысқа видеолардың адам зейіні мен өзін-өзі бақылау жүйесімен қалай әрекеттесетінін көрсететін алғашқы нейрохимиялық және МРТ деректерінің бірін ұсынады. Зерттеу туралы толығырақ PsyPost басылымы жазды.

Ғалымдар ми аймақтары толық «өшіп қалады» деп айтпайды. Зерттеу кезінде олардың белсенділігі бастапқы деңгейден төмендеген. Әсер әсіресе қатысушылар соңына дейін көрген, яғни өздеріне ұнаған деп есептелген видеоларда анық байқалған.

Зерттеу қалай жүргізілді

Қытайдағы Чжэцзян университетінің ғалымдары зерттеуге орташа жасы 23-тегі 56 адамды қатыстырды. Олардың 19-ы әйел болды.

Алдымен зерттеушілер магниттік-резонанстық спектроскопия көмегімен қатысушылардың миындағы глутамат пен гамма-аминомай қышқылының деңгейін өлшеген. Кейін олардың қысқа видеолар көрген кездегі ми белсенділігі функционалдық МРТ арқылы бақыланды.

Әр қатысушы екі алты минуттық блоктан тұратын қысқа видеолар лентасын көрді. Ұнамаған роликті батырманы басу арқылы өткізіп жіберуге мүмкіндік берілген.

Соңына дейін қаралған роликтер зерттеуде «ұнаған видео», ал ортасына жетпей өткізілгендері «ұнамаған видео» ретінде белгіленді. Қатысушылардан әр роликке жеке баға беру сұралмағандықтан, бұл бөлу олардың көру әрекетіне негізделген.

Ұнаған видеолар кезінде екі аймақтың белсенділігі төмендеген

Зерттеушілер мидың когнитивтік бақылауға қатысатын екі бөлігіне назар аударды. Біріншісі, дорсальды алдыңғы белдеулік қыртыс. Ол адамның өз әрекетін бақылауына, қателікті немесе қайшылықты байқауына және қосымша зейін қажет екенін түсінуіне көмектеседі.

Екіншісі, дорсолатералды префронталды қыртыс. Бұл аймақ зейінді бір тапсырмада ұстауға, алаңдататын нәрселерді елемеуге, импульсті тежеуге және саналы шешім қабылдауға қатысады.

Қатысушылар өздері соңына дейін көрген видеоларды тамашалаған кезде осы екі аймақтың да белсенділігі бастапқы көрсеткіштен төмендеген.

Ғалымдардың пікірінше, адам қызықты роликке беріліп кеткенде миға әрекетті үнемі бақылап, видеоны өткізіп жіберу керек пе деген шешім қабылдаудың қажеті азаяды. Көру процесі жеңіл әрі автоматты сипатқа ауысуы мүмкін.

Ұнамаған роликтерге ми басқаша жауап берген

Қатысушылар ерте өткізіп жіберген видеоларда нәтиже өзгеше болды. Мінез-құлықты бақылауға қатысатын дорсальды алдыңғы белдеулік қыртыстың белсенділігі қалыпты деңгейден айтарлықтай өзгермеген.

Бұл адам қызықсыз роликті көргенде оны бағалап, өткізіп жіберу туралы шешім қабылдау үшін бақылау жүйесін белсендірек пайдалануы мүмкін екенін көрсетеді.

Алайда өзін-өзі бақылауға қатысатын екінші аймақтың, дорсолатералды префронталды қыртыстың белсенділігі ұнамаған видеоларда да төмен болған. Сондықтан «қызықсыз видеоларды ми толық бақылауда ұстайды» деп біржақты айтуға болмайды.

Көру ақпаратын өңдейтін ми қыртысы ұнаған және ұнамаған роликтер кезінде де белсенді жұмыс істеген. Бұл байқалған айырмашылықтардың адамның экранға қарап отыруынан ғана туындамағанын көрсетеді.

Неге ұнаған видеоны тоқтату қиын болуы мүмкін

Қысқа видеолар лентасында әр ролик бірнеше секунд ішінде жаңа эмоция, ақпарат немесе қызығушылық ұсынады. Адамға контентті өзі іздеудің қажеті жоқ, келесі видео автоматты түрде ашылады.

Алгоритм пайдаланушыға ұнайтын роликтерді дәл тапқан кезде адам көру процесіне көбірек беріледі. Жаңа зерттеу дәл осы сәтте әрекетті бақылауға қатысатын ми желісінің белсенділігі төмендеуі мүмкін екенін көрсетті.

Бұл адамның телефонын бірден қоя алмай қалуын түсіндіретін ықтимал механизмдердің бірі. Алайда зерттеу TikTok немесе Reels адамның өзін-өзі бақылау қабілетін тұрақты түрде бұзады дегенді білдірмейді. Ғалымдар тек видео көріп отырған сәттегі уақытша өзгерістерді өлшеген.

Мидағы глутаматтың да ықпалы болуы мүмкін

Зерттеу барысында дорсальды алдыңғы белдеулік қыртыстағы глутамат деңгейі жоғары адамдарда екі бақылау аймағының белсенділігі азырақ төмендегені анықталды.

Глутамат жүйке жасушаларының белсенділігін арттыруға қатысатын негізгі нейромедиаторлардың бірі. Зерттеушілер оның деңгейі адамдардың қысқа видеоларға әртүрлі жауап беруінің бір себебі болуы мүмкін деп есептейді.

Ал тежегіш нейромедиатор саналатын гамма-аминомай қышқылы мен зерттелген ми аймақтарының белсенділігі арасында айқын байланыс табылмаған.

Зерттеу нені дәлелдемейді

Экспериментке бар болғаны 56 жас адам қатысқан, олардың басым бөлігі ер адамдар болды. Сондықтан нәтижені барлық жастағы адамдарға бірдей қолдануға болмайды.

Зерттеушілер қатысушылардың TikTok немесе Reels-ке тәуелділігін жан-жақты бағаламаған. Сондай-ақ роликтің ұнағаны адамның оны соңына дейін көруі арқылы ғана анықталған.

Эксперимент әр адамға 12 минуттық қысқа видеолар көрсетумен шектелді. Зерттеу күн сайын бірнеше сағат бойы лента қараудың миға ұзақ мерзімді әсерін анықтаған жоқ.

Соған қарамастан жұмыс қысқа видеолардың адам зейіні мен өзін-өзі бақылау жүйесімен қалай әрекеттесетінін көрсететін алғашқы нейрохимиялық және МРТ деректерінің бірін ұсынады. Зерттеу туралы толығырақ PsyPost басылымы жазды.

Құжатқа сәйкес, жолаушылар ұшағының экипажы өте жарық әрі жылдам нысанды шамамен 40 минут бақылаған. Ол шеңбер және шиыршық жасап ұшып, бірнеше рет 90 градусқа күрт бұрылған.

АҚШ әскери ведомствосы бұл материалдар бөгде ғаламшарлықтардың бар екенін дәлелдемейтінін ескертеді. Мұрағатқа табиғатын қолда бар деректер арқылы анықтау мүмкін болмаған оқиғалар енгізілген.

Қазақстан үстіндегі нысанды 40 минут бақылаған

Қазақстандық оқырман үшін ең қызықты құжаттардың бірі 1994 жылғы 31 қаңтарда АҚШ-тың Душанбедегі елшілігі жіберген дипломатиялық жеделхат болды. Ол АҚШ Мемлекеттік департаментіне, Орталық барлау басқармасына, әскери барлауға және Алматыдағы елшілікке жолданған.

Құпиясыздандырылған жеделхатта оқиғаның 1994 жылғы 27 қаңтарда болғаны жазылған. Tajik Air әуе компаниясының бас ұшқышы Эд Роудс пен екі америкалық пилот Boeing 747SP ұшағымен шамамен 12,5 шақырым биіктікте ұшып бара жатқан.

Ұшақ Қазақстан аумағындағы солтүстік ендіктің 45 және шығыс бойлықтың 55 градусы маңында болған. Экипаж шығыс көкжиектен өте үлкен жылдамдықпен жақындаған аса жарық нысанды байқаған.

Пилоттардың айтуынша, нысан олардың ұшағынан әлдеқайда биік ұшқан. Кейін ол бірқатар ерекше қозғалыс жасаған:

• экипаж нысанды шамамен 40 минут бақылаған;
• ол шеңбер және шиыршық түрінде қозғалған;
• жоғары жылдамдықпен 90 градусқа күрт бұрылған;
• соңында көлденең бағытта ұшып, көкжиектен жоғалған.

Оқиға қараңғы уақытта болғандықтан, ұшқыштар нысанның пішінін ажырата алмаған. Олар оның айналасындағы жарықты жоғары жылдамдықпен ұшып бара жатқан оқтың соққы толқынына ұқсатқан.

Күн шыққаннан кейін ұшақ нысан қалдырды деп болжанған іздердің астымен өткен. Эд Роудс іздердің шамамен 30 шақырым биіктікте болғанын айтқан. Олардың бағыты пилоттар сипаттаған шеңберлер мен шиыршықтарды қайталаған.

Экипаж бұл құбылыс метеор болуы мүмкін деген болжаммен келіспеген. Ұшқыштар бұған дейін атмосфераға кірген көптеген метеор мен ғарыш қалдығын көргенін, бірақ бұл нысанның қозғалысы оларға ұқсамағанын айтқан.

Роудс Olympus қалта камерасымен бірнеше сурет түсірген. Алайда жарияланған құжаттар арасында бұл фотосуреттер жоқ. Жеделхаттың соңында АҚШ елшілігі оқиғаға қатысты өз қорытындысын жасамағаны көрсетілген.

АҚШ НЛО файлдарын неге қазір жариялап жатыр

Жаңа жүйе Presidential Unsealing and Reporting System for UAP Encounters немесе қысқаша PURSUE деп аталады. Мұрағатқа Пентагон, ФБР, ЦРУ, NASA, Мемлекеттік департамент, Энергетика министрлігі және басқа америкалық мекемелердің материалдары жиналып жатыр.

Жоба АҚШ президенті Дональд Трамп мемлекеттік органдарға НЛО және анықталмаған аномальды құбылыстар туралы құжаттарды іздеп, тексеріп, жариялауды тапсырғаннан кейін басталған.

Америкалық ведомстволар ондаған миллион мұрағат жазбасын тексеруі керек. Олардың бір бөлігі әлі күнге дейін тек қағаз түрінде сақталған. Сондықтан жаңа файлдар табылған және құпиясыздандырылған сайын бірнеше апта аралығымен жарияланбақ.

Бірінші топтама: Ай үстіндегі үш жұмбақ нүкте

Бірінші топтама 8 мамырда жарияланды. Оған Қазақстандағы оқиғадан бөлек, Apollo 17 миссиясының фотосуреттері, ФБР құжаттары және әскери ұшқыштар түсірген видеолар кірген.

Ең көп назар аудартқан материалдардың бірі 1972 жылғы желтоқсанда Айда түсірілген сурет болды. Ай бетінің үстіндегі қара аспанда үш жарық нүкте үшбұрыш тәрізді орналасқан.

Сурет бұрыннан белгілі болғанымен, АҚШ мекемелері түпнұсқа пленканы қайта зерттеуге кіріскен. Алдын ала сипаттамада нүктелердің камера объективіне немесе пленкаға түскен нақты нысан болуы мүмкін екені айтылған.

Дегенмен бұл фотода ғарыш кемесі бейнеленгенін білдірмейді. Нүктелер пленканың ақауынан, оптикалық әсерден, шаңнан немесе басқа қарапайым себептерден пайда болуы мүмкін.

Осы топтамада Розуэлл оқиғасына қатысты ФБР материалдары да жарияланды. Құжаттардың бірінде табылған нысан әуе шарына ілінген құрылғы ретінде сипатталған. Бұл мәлімет Розуэллде бөтен ғаламшарлық кеме құлады деген танымал нұсқаны растамайды.

Екінші топтама: тікұшақ маңындағы қызғылт сары шарлар

Екінші топтама 22 мамырда шықты. Ондағы бір видео 2023 жылы Гурон көлінің үстінде америкалық жойғыш ұшақ атып түсірген нысанмен байланысты.

Кейін ол әуесқойлар ұшырған шағын аэростат болуы мүмкін деген болжам айтылды. Бірақ сынықтар табылмағандықтан, нысанның нақты не болғаны анықталмады.

Тағы бір видео 2022 жылы сүңгуір қайық маңында түсірілген. Мұрағаттың сипаттамасында бірнеше шар тәрізді нысан су бетіне жақын жерде пайда болып, кейін камераның көру аймағынан жоғалғаны жазылған.

Ең ерекше оқиғалардың бірін америкалық барлау қызметінің жоғары лауазымды өкілі баяндаған. Ол 2025 жылы жұмбақ жарықтарды тексеруге жіберілген әскери тікұшақта болған.

Офицердің сөзінше, экипаж таулардың үстінде әртүрлі бағытта қозғалған көптеген қызғылт сары шарды көрген. Кейін тікұшақтың жанына екі ірі сопақ жарық жақындап, айналмалы қалақтан сәл жоғары деңгейде біраз уақыт қозғалмай тұрған.

Алайда жарияланған деректер нысандардың көлемін, қашықтығын және нақты жылдамдығын анықтауға жеткіліксіз.

Осы топтамаға ғарышкерлердің кеменің жанындағы «от ұшқындары» мен «қар ұлпалары» туралы әңгімелері де кірді. NASA бұл құбылысты түсіндіре алған: ғарышкерлер Күн сәулесін шағылыстырған мұздаған конденсат бөлшектерін көрген.

Үшінші топтама: шар тоған үстінде 45 минут тұрған

Үшінші топтама 12 маусымда жарияланды. Оның ең танымал материалдарының бірі Orbs Over the Pond деп аталатын видео болды.

Жазба 2024 жылғы қазанда АҚШ-тың солтүстік-шығысында түсірілген. Куәгер жарқыраған нысанның тоған үстінде шамамен 45 минут тұрғанын мәлімдеген.

ФБР сипаттамасында нысан жарқыраған плазмалық шарға ұқсатылған. Ол жарықтығы мен пішінін өзгертіп, кей сәттерде бірнеше ұсақ нүктеге бөлінгендей көрінген.

Басқа құжаттарда 2023 жылы АҚШ-тың батысында бес федералдық агент байқаған қызыл жарықтар сипатталады. Олардың айтуынша, жарықтар бір бағытта қатарласа қозғалған, ал ірі қызғылт сары нысанның жанында шағын жарқыраған шарлар пайда болған.

ФБР куәгерлердің сөздері бойынша цифрлық реконструкциялар жасаған. Олар нақты фотосурет емес, адамдардың есте сақтаған көрінісін бейнелейді.

Төртінші топтама: ядролық зауыт үстіндегі нысан

Ең жаңа төртінші топтама 10 шілдеде жарияланды. Онда ядролық қару құрастырылатын және техникалық қызмет көрсетілетін Техастағы Pantex зауытына қатысты оқиға бар.

2015 жылғы қыркүйекте күзет қызметкерлері зауыттың әуе кеңістігінде белгісіз нысанды байқаған. Ол баяу қозғалып, ешқандай дыбыс шығармаған.

Екі қызметкер нысанға автокөлікпен жақындауға тырысқанымен, оны қуып жете алмаған. Күзетшілер дүрбі арқылы қанат, бұранда немесе қозғалтқыш белгісін көрмеген. Зауыт уақытша жабық қауіпсіздік режиміне көшірілген.

Топтамаға 2025 жылы Сары теңіз үстінде түсірілген сенсорлық видео да кірген. Экрандағы контрастты дақ алты бұрышты жұлдызға ұқсайды. Тағы бір нысан Шығыс Қытай теңізінің үстінде бірнеше минут бақыланған.

Тарихи материалдар арасында 1949 жылы Лос-Аламос ғалымдары өткізген жиынның хаттамасы бар. Ғалымдар ядролық зертхана маңында бірнеше рет көрінген жасыл отты шарларды талқылаған.

Олар метеор болуы мүмкін деген нұсқаны қарастырғанымен, құбылыстың сыртқы көрінісі мен қозғалысы қалыпты метеорларға ұқсамағанын атап өткен. Нақты түсініктеме сол кезде табылмаған.

НЛО деген міндетті түрде ғарыш кемесі емес

Қазіргі ресми құжаттарда UAP, яғни анықталмаған аномальды құбылыс термині қолданылады. Бұл атау фото, видео, куәгер сөзі немесе сенсор деректері арқылы бірден анықтау мүмкін болмаған кез келген нысанға берілуі мүмкін.

«Шешілмеген оқиға» мәртебесі көбіне ақпараттың жеткіліксіздігін білдіреді. Көптеген видеода нысанға дейінгі қашықтық, оның көлемі, жылдамдығы, ауа райы және камераның техникалық ерекшеліктері туралы толық мәлімет жоқ.

AARO тарихи есебінде америкалық зерттеулердің бөгде ғаламшарлық технологияға қатысты дәлел таппағаны жазылған. Ведомство құлаған ғарыш кемелерін жасырын зерттеу немесе олардың технологиясын көшіру бағдарламасы болғанын да растамады.

2024 жылғы жылдық есепте 757 хабарлама қарастырылған. Кейбір оқиғалар әуе шарлары, құстар, дрондар, ұшақтар немесе жерсеріктер ретінде түсіндірілген. Жүздеген басқа жағдай бойынша нақты қорытынды жасауға дерек жетпеген.

PURSUE мұрағаты әлі толық емес. АҚШ мекемелері жаңа файлдарды тауып, құпиясыздандырған сайын келесі топтамаларды жариялауды жоспарлап отыр.

Құжатқа сәйкес, жолаушылар ұшағының экипажы өте жарық әрі жылдам нысанды шамамен 40 минут бақылаған. Ол шеңбер және шиыршық жасап ұшып, бірнеше рет 90 градусқа күрт бұрылған.

АҚШ әскери ведомствосы бұл материалдар бөгде ғаламшарлықтардың бар екенін дәлелдемейтінін ескертеді. Мұрағатқа табиғатын қолда бар деректер арқылы анықтау мүмкін болмаған оқиғалар енгізілген.

Қазақстан үстіндегі нысанды 40 минут бақылаған

Қазақстандық оқырман үшін ең қызықты құжаттардың бірі 1994 жылғы 31 қаңтарда АҚШ-тың Душанбедегі елшілігі жіберген дипломатиялық жеделхат болды. Ол АҚШ Мемлекеттік департаментіне, Орталық барлау басқармасына, әскери барлауға және Алматыдағы елшілікке жолданған.

Құпиясыздандырылған жеделхатта оқиғаның 1994 жылғы 27 қаңтарда болғаны жазылған. Tajik Air әуе компаниясының бас ұшқышы Эд Роудс пен екі америкалық пилот Boeing 747SP ұшағымен шамамен 12,5 шақырым биіктікте ұшып бара жатқан.

Ұшақ Қазақстан аумағындағы солтүстік ендіктің 45 және шығыс бойлықтың 55 градусы маңында болған. Экипаж шығыс көкжиектен өте үлкен жылдамдықпен жақындаған аса жарық нысанды байқаған.

Пилоттардың айтуынша, нысан олардың ұшағынан әлдеқайда биік ұшқан. Кейін ол бірқатар ерекше қозғалыс жасаған:

• экипаж нысанды шамамен 40 минут бақылаған;
• ол шеңбер және шиыршық түрінде қозғалған;
• жоғары жылдамдықпен 90 градусқа күрт бұрылған;
• соңында көлденең бағытта ұшып, көкжиектен жоғалған.

Оқиға қараңғы уақытта болғандықтан, ұшқыштар нысанның пішінін ажырата алмаған. Олар оның айналасындағы жарықты жоғары жылдамдықпен ұшып бара жатқан оқтың соққы толқынына ұқсатқан.

Күн шыққаннан кейін ұшақ нысан қалдырды деп болжанған іздердің астымен өткен. Эд Роудс іздердің шамамен 30 шақырым биіктікте болғанын айтқан. Олардың бағыты пилоттар сипаттаған шеңберлер мен шиыршықтарды қайталаған.

Экипаж бұл құбылыс метеор болуы мүмкін деген болжаммен келіспеген. Ұшқыштар бұған дейін атмосфераға кірген көптеген метеор мен ғарыш қалдығын көргенін, бірақ бұл нысанның қозғалысы оларға ұқсамағанын айтқан.

Роудс Olympus қалта камерасымен бірнеше сурет түсірген. Алайда жарияланған құжаттар арасында бұл фотосуреттер жоқ. Жеделхаттың соңында АҚШ елшілігі оқиғаға қатысты өз қорытындысын жасамағаны көрсетілген.

АҚШ НЛО файлдарын неге қазір жариялап жатыр

Жаңа жүйе Presidential Unsealing and Reporting System for UAP Encounters немесе қысқаша PURSUE деп аталады. Мұрағатқа Пентагон, ФБР, ЦРУ, NASA, Мемлекеттік департамент, Энергетика министрлігі және басқа америкалық мекемелердің материалдары жиналып жатыр.

Жоба АҚШ президенті Дональд Трамп мемлекеттік органдарға НЛО және анықталмаған аномальды құбылыстар туралы құжаттарды іздеп, тексеріп, жариялауды тапсырғаннан кейін басталған.

Америкалық ведомстволар ондаған миллион мұрағат жазбасын тексеруі керек. Олардың бір бөлігі әлі күнге дейін тек қағаз түрінде сақталған. Сондықтан жаңа файлдар табылған және құпиясыздандырылған сайын бірнеше апта аралығымен жарияланбақ.

Бірінші топтама: Ай үстіндегі үш жұмбақ нүкте

Бірінші топтама 8 мамырда жарияланды. Оған Қазақстандағы оқиғадан бөлек, Apollo 17 миссиясының фотосуреттері, ФБР құжаттары және әскери ұшқыштар түсірген видеолар кірген.

Ең көп назар аудартқан материалдардың бірі 1972 жылғы желтоқсанда Айда түсірілген сурет болды. Ай бетінің үстіндегі қара аспанда үш жарық нүкте үшбұрыш тәрізді орналасқан.

Сурет бұрыннан белгілі болғанымен, АҚШ мекемелері түпнұсқа пленканы қайта зерттеуге кіріскен. Алдын ала сипаттамада нүктелердің камера объективіне немесе пленкаға түскен нақты нысан болуы мүмкін екені айтылған.

Дегенмен бұл фотода ғарыш кемесі бейнеленгенін білдірмейді. Нүктелер пленканың ақауынан, оптикалық әсерден, шаңнан немесе басқа қарапайым себептерден пайда болуы мүмкін.

Осы топтамада Розуэлл оқиғасына қатысты ФБР материалдары да жарияланды. Құжаттардың бірінде табылған нысан әуе шарына ілінген құрылғы ретінде сипатталған. Бұл мәлімет Розуэллде бөтен ғаламшарлық кеме құлады деген танымал нұсқаны растамайды.

Екінші топтама: тікұшақ маңындағы қызғылт сары шарлар

Екінші топтама 22 мамырда шықты. Ондағы бір видео 2023 жылы Гурон көлінің үстінде америкалық жойғыш ұшақ атып түсірген нысанмен байланысты.

Кейін ол әуесқойлар ұшырған шағын аэростат болуы мүмкін деген болжам айтылды. Бірақ сынықтар табылмағандықтан, нысанның нақты не болғаны анықталмады.

Тағы бір видео 2022 жылы сүңгуір қайық маңында түсірілген. Мұрағаттың сипаттамасында бірнеше шар тәрізді нысан су бетіне жақын жерде пайда болып, кейін камераның көру аймағынан жоғалғаны жазылған.

Ең ерекше оқиғалардың бірін америкалық барлау қызметінің жоғары лауазымды өкілі баяндаған. Ол 2025 жылы жұмбақ жарықтарды тексеруге жіберілген әскери тікұшақта болған.

Офицердің сөзінше, экипаж таулардың үстінде әртүрлі бағытта қозғалған көптеген қызғылт сары шарды көрген. Кейін тікұшақтың жанына екі ірі сопақ жарық жақындап, айналмалы қалақтан сәл жоғары деңгейде біраз уақыт қозғалмай тұрған.

Алайда жарияланған деректер нысандардың көлемін, қашықтығын және нақты жылдамдығын анықтауға жеткіліксіз.

Осы топтамаға ғарышкерлердің кеменің жанындағы «от ұшқындары» мен «қар ұлпалары» туралы әңгімелері де кірді. NASA бұл құбылысты түсіндіре алған: ғарышкерлер Күн сәулесін шағылыстырған мұздаған конденсат бөлшектерін көрген.

Үшінші топтама: шар тоған үстінде 45 минут тұрған

Үшінші топтама 12 маусымда жарияланды. Оның ең танымал материалдарының бірі Orbs Over the Pond деп аталатын видео болды.

Жазба 2024 жылғы қазанда АҚШ-тың солтүстік-шығысында түсірілген. Куәгер жарқыраған нысанның тоған үстінде шамамен 45 минут тұрғанын мәлімдеген.

ФБР сипаттамасында нысан жарқыраған плазмалық шарға ұқсатылған. Ол жарықтығы мен пішінін өзгертіп, кей сәттерде бірнеше ұсақ нүктеге бөлінгендей көрінген.

Басқа құжаттарда 2023 жылы АҚШ-тың батысында бес федералдық агент байқаған қызыл жарықтар сипатталады. Олардың айтуынша, жарықтар бір бағытта қатарласа қозғалған, ал ірі қызғылт сары нысанның жанында шағын жарқыраған шарлар пайда болған.

ФБР куәгерлердің сөздері бойынша цифрлық реконструкциялар жасаған. Олар нақты фотосурет емес, адамдардың есте сақтаған көрінісін бейнелейді.

Төртінші топтама: ядролық зауыт үстіндегі нысан

Ең жаңа төртінші топтама 10 шілдеде жарияланды. Онда ядролық қару құрастырылатын және техникалық қызмет көрсетілетін Техастағы Pantex зауытына қатысты оқиға бар.

2015 жылғы қыркүйекте күзет қызметкерлері зауыттың әуе кеңістігінде белгісіз нысанды байқаған. Ол баяу қозғалып, ешқандай дыбыс шығармаған.

Екі қызметкер нысанға автокөлікпен жақындауға тырысқанымен, оны қуып жете алмаған. Күзетшілер дүрбі арқылы қанат, бұранда немесе қозғалтқыш белгісін көрмеген. Зауыт уақытша жабық қауіпсіздік режиміне көшірілген.

Топтамаға 2025 жылы Сары теңіз үстінде түсірілген сенсорлық видео да кірген. Экрандағы контрастты дақ алты бұрышты жұлдызға ұқсайды. Тағы бір нысан Шығыс Қытай теңізінің үстінде бірнеше минут бақыланған.

Тарихи материалдар арасында 1949 жылы Лос-Аламос ғалымдары өткізген жиынның хаттамасы бар. Ғалымдар ядролық зертхана маңында бірнеше рет көрінген жасыл отты шарларды талқылаған.

Олар метеор болуы мүмкін деген нұсқаны қарастырғанымен, құбылыстың сыртқы көрінісі мен қозғалысы қалыпты метеорларға ұқсамағанын атап өткен. Нақты түсініктеме сол кезде табылмаған.

НЛО деген міндетті түрде ғарыш кемесі емес

Қазіргі ресми құжаттарда UAP, яғни анықталмаған аномальды құбылыс термині қолданылады. Бұл атау фото, видео, куәгер сөзі немесе сенсор деректері арқылы бірден анықтау мүмкін болмаған кез келген нысанға берілуі мүмкін.

«Шешілмеген оқиға» мәртебесі көбіне ақпараттың жеткіліксіздігін білдіреді. Көптеген видеода нысанға дейінгі қашықтық, оның көлемі, жылдамдығы, ауа райы және камераның техникалық ерекшеліктері туралы толық мәлімет жоқ.

AARO тарихи есебінде америкалық зерттеулердің бөгде ғаламшарлық технологияға қатысты дәлел таппағаны жазылған. Ведомство құлаған ғарыш кемелерін жасырын зерттеу немесе олардың технологиясын көшіру бағдарламасы болғанын да растамады.

2024 жылғы жылдық есепте 757 хабарлама қарастырылған. Кейбір оқиғалар әуе шарлары, құстар, дрондар, ұшақтар немесе жерсеріктер ретінде түсіндірілген. Жүздеген басқа жағдай бойынша нақты қорытынды жасауға дерек жетпеген.

PURSUE мұрағаты әлі толық емес. АҚШ мекемелері жаңа файлдарды тауып, құпиясыздандырған сайын келесі топтамаларды жариялауды жоспарлап отыр.

Кәсіпкер өзінің жағдайын «асқазаным өзін-өзі жеп жатыр» деп сипаттады. Бұл сөзді тура мағынада түсінбеу керек. Ауру кезінде иммундық жүйе асқазанның қышқыл өндіретін жасушаларын қателесіп бөтен нысан ретінде қабылдап, біртіндеп зақымдайды.

Менің асқазаным өзін-өзі жеп жатыр. Мен бұл мәселені шешуге тырысамын.

Ауруды анықтауға төмен ферритин көмектесті

Джонсонның айтуынша, оның ағзасындағы темір қорының көрсеткіші саналатын ферритин кемінде 11 жыл бойы төмен болған. Ол темір препараттарының бірнеше түрін қабылдағанымен, көрсеткішті қажетті деңгейге жеткізе алмаған.

Себебін іздеген дәрігерлер тоқ ішек пен асқазанды тексерген. Колоноскопия мен гастроскопия кезінде асқазанның үш бөлігінен бес тін үлгісі алынған.

Биопсия аутоиммундық гастриттің бастапқы белгілерін көрсеткен. Зақым әзірге негізінен асқазан қышқылын өндіретін шырышты қабатта анықталған, ал органның басқа бөліктері сақталған.

Брайан Джонсонға диагноз 2026 жылғы мамырда қойылған. Мамандардың айтуынша, бұл ауру ұзақ уақыт еш белгі бермей немесе асқазанға қатысы жоқ әлсіздік пен шаршау сияқты белгілермен өтуі мүмкін.

Неліктен тұрақты тексерулер аурудан қорғай алмады

Брайан Джонсон Blueprint жобасы арқылы ұйқысын, тамақтануын, дене белсенділігін және ағзасындағы көптеген көрсеткішті үнемі бақылап отырады. Ол бұған дейін қартаюды баяулатуға арналған бағдарламасына жылына шамамен 2 миллион доллар жұмсағанын айтқан.

Соған қарамастан, аутоиммундық аурулардың алдын алу әрдайым мүмкін емес. Олардың пайда болуына тұқым қуалайтын бейімділік, иммундық жүйедегі өзгерістер және қоршаған орта факторлары қатар әсер етуі ықтимал. Көп жағдайда аурудың нақты неден басталғанын анықтау қиын.

Джонсонда бұрыннан тағы бір аутоиммундық ауру бар. 21 жасында оған аутоиммундық гипотиреоз диагнозы қойылған. Қалқанша безінің аутоиммундық аурулары бар адамдарда аутоиммундық гастрит жиірек кездеседі, бірақ бір дерт екіншісін тікелей туғызбайды.

Солтүстік-Шығыс университетінің мамандары бұл жағдай денсаулықты ең мұқият бақылаудың да шектеулері бар екенін көрсетеді дейді. Талдаулар ауруды ертерек табуға көмектеседі, бірақ адамды иммундық жүйе мен генетикаға байланысты барлық дерттен қорғай алмайды.

Аутоиммундық гастрит қаншалықты қауіпті

Аутоиммундық гастрит өздігінен өлімге әкелетін ауру саналмайды. Дұрыс бақылау мен жетіспейтін заттарды толықтыру арқылы көптеген науқас қалыпты өмір сүре алады.

Алайда қазіргі медицина зақымданған асқазан жасушаларын толық қалпына келтіре алмайды. Ауру темір мен B12 дәруменінің сіңуін нашарлатып, уақыт өте анемияға әкелуі мүмкін.

B12 дәрумені қатты азайса, адамда әлсіздік, аяқ-қолдың ұюы, есте сақтау қабілетінің нашарлауы және басқа неврологиялық белгілер пайда болуы ықтимал.

Созылмалы қабыну асқазанның нейроэндокриндік ісіктері мен аденокарциноманың кейбір түрлерінің қаупін де жоғарылатады. Сондықтан науқастарға тұрақты қан талдаулары, эндоскопиялық бақылау, темір препараттары және B12 инъекциялары тағайындалуы мүмкін.

Джонсон тәжірибелік ем іздемек

Кәсіпкер стандартты бақылаумен шектелмейтінін мәлімдеді. Оның командасы қаннан алынған шамамен бір миллион иммундық жасушаны зерттеп, асқазанға шабуыл жасайтын жасушаларды анықтауға тырысып жатыр.

Джонсон иммундық жүйенің нақты бөліктеріне әсер ететін технологияларды, соның ішінде аутоиммундық ауруларға арналған тәжірибелік жасушалық емдеу әдістерін де қарастырып отыр.

Кейбір зерттеушілер CAR-T сияқты технологиялардың аутоиммундық ауруларды емдеудегі мүмкіндігін зерттеуде. Бірақ олардың аутоиммундық гастритке қарсы тиімділігі мен қауіпсіздігі дәлелденген жоқ.

Global Autoimmune Institute мәліметінше, қазіргі таңда аутоиммундық гастритті толық жазатын ем жоқ. Негізгі медициналық көмек жетіспейтін темір мен B12 дәруменін толықтыруға, асқынуларды бақылауға және ісіктерді ерте анықтауға бағытталған.

Сондықтан Брайан Джонсон жүргізетін тәжірибелерді дайын медициналық кеңес ретінде қабылдауға болмайды. Кез келген жаңа әдіс пациенттерге ұсынылмас бұрын клиникалық зерттеулерден өтуі керек.

Кәсіпкер өзінің жағдайын «асқазаным өзін-өзі жеп жатыр» деп сипаттады. Бұл сөзді тура мағынада түсінбеу керек. Ауру кезінде иммундық жүйе асқазанның қышқыл өндіретін жасушаларын қателесіп бөтен нысан ретінде қабылдап, біртіндеп зақымдайды.

Менің асқазаным өзін-өзі жеп жатыр. Мен бұл мәселені шешуге тырысамын.

Ауруды анықтауға төмен ферритин көмектесті

Джонсонның айтуынша, оның ағзасындағы темір қорының көрсеткіші саналатын ферритин кемінде 11 жыл бойы төмен болған. Ол темір препараттарының бірнеше түрін қабылдағанымен, көрсеткішті қажетті деңгейге жеткізе алмаған.

Себебін іздеген дәрігерлер тоқ ішек пен асқазанды тексерген. Колоноскопия мен гастроскопия кезінде асқазанның үш бөлігінен бес тін үлгісі алынған.

Биопсия аутоиммундық гастриттің бастапқы белгілерін көрсеткен. Зақым әзірге негізінен асқазан қышқылын өндіретін шырышты қабатта анықталған, ал органның басқа бөліктері сақталған.

Брайан Джонсонға диагноз 2026 жылғы мамырда қойылған. Мамандардың айтуынша, бұл ауру ұзақ уақыт еш белгі бермей немесе асқазанға қатысы жоқ әлсіздік пен шаршау сияқты белгілермен өтуі мүмкін.

Неліктен тұрақты тексерулер аурудан қорғай алмады

Брайан Джонсон Blueprint жобасы арқылы ұйқысын, тамақтануын, дене белсенділігін және ағзасындағы көптеген көрсеткішті үнемі бақылап отырады. Ол бұған дейін қартаюды баяулатуға арналған бағдарламасына жылына шамамен 2 миллион доллар жұмсағанын айтқан.

Соған қарамастан, аутоиммундық аурулардың алдын алу әрдайым мүмкін емес. Олардың пайда болуына тұқым қуалайтын бейімділік, иммундық жүйедегі өзгерістер және қоршаған орта факторлары қатар әсер етуі ықтимал. Көп жағдайда аурудың нақты неден басталғанын анықтау қиын.

Джонсонда бұрыннан тағы бір аутоиммундық ауру бар. 21 жасында оған аутоиммундық гипотиреоз диагнозы қойылған. Қалқанша безінің аутоиммундық аурулары бар адамдарда аутоиммундық гастрит жиірек кездеседі, бірақ бір дерт екіншісін тікелей туғызбайды.

Солтүстік-Шығыс университетінің мамандары бұл жағдай денсаулықты ең мұқият бақылаудың да шектеулері бар екенін көрсетеді дейді. Талдаулар ауруды ертерек табуға көмектеседі, бірақ адамды иммундық жүйе мен генетикаға байланысты барлық дерттен қорғай алмайды.

Аутоиммундық гастрит қаншалықты қауіпті

Аутоиммундық гастрит өздігінен өлімге әкелетін ауру саналмайды. Дұрыс бақылау мен жетіспейтін заттарды толықтыру арқылы көптеген науқас қалыпты өмір сүре алады.

Алайда қазіргі медицина зақымданған асқазан жасушаларын толық қалпына келтіре алмайды. Ауру темір мен B12 дәруменінің сіңуін нашарлатып, уақыт өте анемияға әкелуі мүмкін.

B12 дәрумені қатты азайса, адамда әлсіздік, аяқ-қолдың ұюы, есте сақтау қабілетінің нашарлауы және басқа неврологиялық белгілер пайда болуы ықтимал.

Созылмалы қабыну асқазанның нейроэндокриндік ісіктері мен аденокарциноманың кейбір түрлерінің қаупін де жоғарылатады. Сондықтан науқастарға тұрақты қан талдаулары, эндоскопиялық бақылау, темір препараттары және B12 инъекциялары тағайындалуы мүмкін.

Джонсон тәжірибелік ем іздемек

Кәсіпкер стандартты бақылаумен шектелмейтінін мәлімдеді. Оның командасы қаннан алынған шамамен бір миллион иммундық жасушаны зерттеп, асқазанға шабуыл жасайтын жасушаларды анықтауға тырысып жатыр.

Джонсон иммундық жүйенің нақты бөліктеріне әсер ететін технологияларды, соның ішінде аутоиммундық ауруларға арналған тәжірибелік жасушалық емдеу әдістерін де қарастырып отыр.

Кейбір зерттеушілер CAR-T сияқты технологиялардың аутоиммундық ауруларды емдеудегі мүмкіндігін зерттеуде. Бірақ олардың аутоиммундық гастритке қарсы тиімділігі мен қауіпсіздігі дәлелденген жоқ.

Global Autoimmune Institute мәліметінше, қазіргі таңда аутоиммундық гастритті толық жазатын ем жоқ. Негізгі медициналық көмек жетіспейтін темір мен B12 дәруменін толықтыруға, асқынуларды бақылауға және ісіктерді ерте анықтауға бағытталған.

Сондықтан Брайан Джонсон жүргізетін тәжірибелерді дайын медициналық кеңес ретінде қабылдауға болмайды. Кез келген жаңа әдіс пациенттерге ұсынылмас бұрын клиникалық зерттеулерден өтуі керек.

ДДСҰ мен Қатерлі ісікті зерттеу жөніндегі халықаралық агенттіктің мәліметінше, аурудың көбеюіне халық санының өсуі, адамдардың ұзақ өмір сүруі және өмір салтына байланысты қауіп факторлары әсер етеді.

Олардың қатарына темекі шегу, алкогольді шамадан тыс тұтыну, артық салмақ, қозғалыстың аздығы және ауаның ластануы жатады.

Негізгі ауыртпалық дамушы елдерге түсуі мүмкін

Сарапшылар қатерлі ісік жағдайлары табысы төмен және орташа елдерде айтарлықтай көбейетінін болжап отыр. Мұндай мемлекеттерде ауруды ерте анықтау, нақты диагноз қою және сапалы ем алу мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін.

ДДСҰ дерегінше, қатерлі ісіктен болатын өлім-жітімнің өсуі де осы елдерде жоғары болады. Денсаулық сақтау жүйесі күшейтілмесе, онкологиялық көмектің қолжетімділігіне қатысты айырмашылық одан әрі ұлғаюы ықтимал.

Қатерлі ісіктің жиі кездесетін түрлері

Әлемде өкпе, сүт безі және тоқ ішек қатерлі ісігі жиі анықталады. Өкпе обыры өлім-жітім деңгейі бойынша ең қауіпті түрлердің бірі болып қала береді.

Мамандар көптеген жағдайдың алдын алуға болатынын айтады. Темекіден бас тарту, алкогольді шектеу, дене белсенділігін арттыру, дұрыс тамақтану және профилактикалық тексерулерден өту ауру қаупін төмендетуге көмектеседі.

Қазақстан тұрғындарына неге маңызды

Қазақстанда да онкологиялық ауруларды ерте анықтауға арналған скрининг бағдарламалары жүргізіледі. Ауру бастапқы кезеңде анықталса, емдеудің тиімділігі жоғарылап, науқастың сауығу мүмкіндігі артады.

Дәрігерлер денсаулықтағы ұзаққа созылған өзгерістерді елемеуге болмайтынын ескертеді. Себепсіз салмақ жоғалту, ұзақ жөтел, қан кету, денедегі түйіндер немесе тұрақты ауырсыну байқалса, медициналық тексеруден өткен дұрыс.

ДДСҰ мен Қатерлі ісікті зерттеу жөніндегі халықаралық агенттіктің мәліметінше, аурудың көбеюіне халық санының өсуі, адамдардың ұзақ өмір сүруі және өмір салтына байланысты қауіп факторлары әсер етеді.

Олардың қатарына темекі шегу, алкогольді шамадан тыс тұтыну, артық салмақ, қозғалыстың аздығы және ауаның ластануы жатады.

Негізгі ауыртпалық дамушы елдерге түсуі мүмкін

Сарапшылар қатерлі ісік жағдайлары табысы төмен және орташа елдерде айтарлықтай көбейетінін болжап отыр. Мұндай мемлекеттерде ауруды ерте анықтау, нақты диагноз қою және сапалы ем алу мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін.

ДДСҰ дерегінше, қатерлі ісіктен болатын өлім-жітімнің өсуі де осы елдерде жоғары болады. Денсаулық сақтау жүйесі күшейтілмесе, онкологиялық көмектің қолжетімділігіне қатысты айырмашылық одан әрі ұлғаюы ықтимал.

Қатерлі ісіктің жиі кездесетін түрлері

Әлемде өкпе, сүт безі және тоқ ішек қатерлі ісігі жиі анықталады. Өкпе обыры өлім-жітім деңгейі бойынша ең қауіпті түрлердің бірі болып қала береді.

Мамандар көптеген жағдайдың алдын алуға болатынын айтады. Темекіден бас тарту, алкогольді шектеу, дене белсенділігін арттыру, дұрыс тамақтану және профилактикалық тексерулерден өту ауру қаупін төмендетуге көмектеседі.

Қазақстан тұрғындарына неге маңызды

Қазақстанда да онкологиялық ауруларды ерте анықтауға арналған скрининг бағдарламалары жүргізіледі. Ауру бастапқы кезеңде анықталса, емдеудің тиімділігі жоғарылап, науқастың сауығу мүмкіндігі артады.

Дәрігерлер денсаулықтағы ұзаққа созылған өзгерістерді елемеуге болмайтынын ескертеді. Себепсіз салмақ жоғалту, ұзақ жөтел, қан кету, денедегі түйіндер немесе тұрақты ауырсыну байқалса, медициналық тексеруден өткен дұрыс.

Бұл тұжырымды World of Statistics аккаунты X желісінде жариялады. Жазба көп талқыланғанымен, онда зерттеудің өткізілген жылы, елі және қатысушылар саны көрсетілмеген.

Жылына төрт рет деген сан қайдан шыққан

Мәліметті 2013 жылы британдық Ergoflex матрас компаниясы жүргізген сауалнамаға дейін бақылауға болады. Оған 18 бен 55 жас аралығындағы 2004 адам қатысқан.

Сауалнама бойынша бойдақ ер адамдар төсек жаймасын орта есеппен үш айда бір рет ауыстырған. Бұл жылына шамамен төрт рет деген сөз.

Сол кездегі жарияланымдарда бойдақ ерлердің 49 пайызы жайманы жылына төрт рет жууды қалыпты деп санағаны айтылды. Жас қатысушылар арасында төсек-орынды үш ай немесе одан да ұзақ уақыт ауыстырмайтындар жиірек кездескен.

Бойдақ әйелдер жайманы орта есеппен екі жарым апта сайын, ал бірге тұратын жұптар екі апта сайын ауыстырған.

Жаңа сауалнама да осы мәселеге назар аударған

2022 жылы Ұлыбританиядағы 2250 ересек адам қатысқан тағы бір сауалнама жүргізілді. Оның нәтижесінде бойдақ ерлердің 45 пайызы төсек жаймасын үш немесе төрт айда бір рет жуатынын айтқан.

Қатысушылардың 12 пайызы жайманы нақты кесте бойынша емес, есіне түскен кезде ғана жуатынын мойындаған. Негізгі себептер ретінде ұмытып кету, жиі жуудың қажеті жоқ деп ойлау және таза қосалқы жайманың болмауы аталған.

Дегенмен екі сауалнама да ғылыми медициналық зерттеу емес. Олар адамдардың өз жауаптарына негізделген және тек Ұлыбритания тұрғындарының белгілі бір тобын қамтыған. Сондықтан «барлық бойдақ ер адам осылай істейді» деген қорытынды жасауға болмайды.

Төсек жаймасын қаншалықты жиі жуу керек

Мамандардың кеңесі сауалнамадағы нәтижеден әлдеқайда жиі. Cleveland Clinic мамандары жайманы кемінде бір немесе екі апта сайын ауыстыруды ұсынады.

Төсек жаймасын аптасына бір рет жуған дұрыс, егер адам:

• түнде көп терлейтін болса;
• аллергия немесе демікпемен ауыратын болса;
• үй жануарын төсегіне жатқызса;
• ұйықтар алдында душ қабылдамаса;
• төсекте тамақ ішсе;
• жақында ауырып шықса.

Жастық тысын да аптасына кемінде бір рет ауыстырған дұрыс. Ол адамның бетімен және шашымен тікелей жанасатындықтан, тері майы, косметика қалдығы мен тер тезірек жиналады.

Жуылмаған жаймада не жиналады

Адам ұйықтап жатқанда жаймаға тер, тері майы, шаш, сілекей және өлі тері жасушалары түседі. Уақыт өте келе төсек-орында шаң, тозаң, бактериялар және шаң кенелерінің қалдықтары жиналуы мүмкін.

Бұл міндетті түрде адам бірден ауырып қалады дегенді білдірмейді. Бірақ лас жайма жағымсыз иіс шығарып, сезімтал теріні тітіркендіруі, безеуді күшейтуі немесе аллергия белгілерін асқындыруы ықтимал.

Жайманы жуар алдында матаның затбелгісіндегі нұсқаулықты тексерген жөн. Мақта мата жоғарырақ температураға төзімді болуы мүмкін, ал жібек, бамбук немесе нәзік маталарға салқын су мен жұмсақ жуу режимі қажет.

Сондықтан жылына төрт рет деген мәліметті қазіргі орташа көрсеткіш ретінде қабылдауға болмайды. Бұл 2013 жылғы британдық сауалнамадан қалған есте қаларлық сан, ал тазалық үшін төсек жаймасын шамамен аптасына бір рет немесе кемінде екі аптада бір рет ауыстырған дұрыс.

Бұл тұжырымды World of Statistics аккаунты X желісінде жариялады. Жазба көп талқыланғанымен, онда зерттеудің өткізілген жылы, елі және қатысушылар саны көрсетілмеген.

Жылына төрт рет деген сан қайдан шыққан

Мәліметті 2013 жылы британдық Ergoflex матрас компаниясы жүргізген сауалнамаға дейін бақылауға болады. Оған 18 бен 55 жас аралығындағы 2004 адам қатысқан.

Сауалнама бойынша бойдақ ер адамдар төсек жаймасын орта есеппен үш айда бір рет ауыстырған. Бұл жылына шамамен төрт рет деген сөз.

Сол кездегі жарияланымдарда бойдақ ерлердің 49 пайызы жайманы жылына төрт рет жууды қалыпты деп санағаны айтылды. Жас қатысушылар арасында төсек-орынды үш ай немесе одан да ұзақ уақыт ауыстырмайтындар жиірек кездескен.

Бойдақ әйелдер жайманы орта есеппен екі жарым апта сайын, ал бірге тұратын жұптар екі апта сайын ауыстырған.

Жаңа сауалнама да осы мәселеге назар аударған

2022 жылы Ұлыбританиядағы 2250 ересек адам қатысқан тағы бір сауалнама жүргізілді. Оның нәтижесінде бойдақ ерлердің 45 пайызы төсек жаймасын үш немесе төрт айда бір рет жуатынын айтқан.

Қатысушылардың 12 пайызы жайманы нақты кесте бойынша емес, есіне түскен кезде ғана жуатынын мойындаған. Негізгі себептер ретінде ұмытып кету, жиі жуудың қажеті жоқ деп ойлау және таза қосалқы жайманың болмауы аталған.

Дегенмен екі сауалнама да ғылыми медициналық зерттеу емес. Олар адамдардың өз жауаптарына негізделген және тек Ұлыбритания тұрғындарының белгілі бір тобын қамтыған. Сондықтан «барлық бойдақ ер адам осылай істейді» деген қорытынды жасауға болмайды.

Төсек жаймасын қаншалықты жиі жуу керек

Мамандардың кеңесі сауалнамадағы нәтижеден әлдеқайда жиі. Cleveland Clinic мамандары жайманы кемінде бір немесе екі апта сайын ауыстыруды ұсынады.

Төсек жаймасын аптасына бір рет жуған дұрыс, егер адам:

• түнде көп терлейтін болса;
• аллергия немесе демікпемен ауыратын болса;
• үй жануарын төсегіне жатқызса;
• ұйықтар алдында душ қабылдамаса;
• төсекте тамақ ішсе;
• жақында ауырып шықса.

Жастық тысын да аптасына кемінде бір рет ауыстырған дұрыс. Ол адамның бетімен және шашымен тікелей жанасатындықтан, тері майы, косметика қалдығы мен тер тезірек жиналады.

Жуылмаған жаймада не жиналады

Адам ұйықтап жатқанда жаймаға тер, тері майы, шаш, сілекей және өлі тері жасушалары түседі. Уақыт өте келе төсек-орында шаң, тозаң, бактериялар және шаң кенелерінің қалдықтары жиналуы мүмкін.

Бұл міндетті түрде адам бірден ауырып қалады дегенді білдірмейді. Бірақ лас жайма жағымсыз иіс шығарып, сезімтал теріні тітіркендіруі, безеуді күшейтуі немесе аллергия белгілерін асқындыруы ықтимал.

Жайманы жуар алдында матаның затбелгісіндегі нұсқаулықты тексерген жөн. Мақта мата жоғарырақ температураға төзімді болуы мүмкін, ал жібек, бамбук немесе нәзік маталарға салқын су мен жұмсақ жуу режимі қажет.

Сондықтан жылына төрт рет деген мәліметті қазіргі орташа көрсеткіш ретінде қабылдауға болмайды. Бұл 2013 жылғы британдық сауалнамадан қалған есте қаларлық сан, ал тазалық үшін төсек жаймасын шамамен аптасына бір рет немесе кемінде екі аптада бір рет ауыстырған дұрыс.