Ring My Bell қандай ән?

Ring My Bell 1979 жылы жарыққа шықты және америкалық әнші Anita Ward-тың ең танымал хитіне айналды. Әннің авторы әрі продюсері Frederick Knight болды.

Сол жылы композиция АҚШ-тағы хит-парадтың бірінші орнына көтерілді. Ұлыбританияда да ән үлкен жетістікке жетті: Official Charts дерегінше, Ring My Bell ресми синглдер чартында бірінші орын алып, екі апта бойы көш бастаған.

Әннің тарихы TikTok-тен әлдеқайда бұрын қызық болған. Бастапқыда Ring My Bell жас әнші Stacy Lattisaw үшін жазылған, ол кезде мәтін жасөспірімдердің телефонмен сөйлесуі туралы жеңіл ән ретінде ойластырылған. Кейін композиция Anita Ward-қа беріліп, мәтін ересек аудиторияға бейімделді.

Anita Ward үшін бұл әлемдік деңгейдегі жалғыз ірі хит болды. Бірақ ән поп-мәдениетте із қалдырды. Grammy сайтындағы мәліметке қарағанда, Ward 1980 жылы Best Female R&B Vocal Performance санатында Grammy номинациясына ұсынылған.

TikTok оны неге ақша әні деп жүр?

Жаңа қызығушылық 2026 жылы TikTok-та күшейді. Қолданушылар Ring My Bell әнін таңертең тыңдап, оған би билеп, содан кейін ақшалай табыс, жұмыс ұсынысы, жақсы жаңалық немесе сәтті күн болғанын айта бастады.

Әлеуметтік желідегі нұсқа бойынша, бұл әнде abundance frequency, яғни молшылық жиілігі бар-мыс. Трендтің негізгі ойы мынадай: әнді тұрақты тыңдасаң, ақша, табыс және жаңа мүмкіндік тартылады.

Бұл идея тез тарап, әннің тыңдалуына да әсер етті. MusicRadar Billboard дерегіне сүйеніп, 2026 жылғы 5 наурызда аяқталған аптада АҚШ-та ән 2,53 миллион рет тыңдалғанын жазды. Бұл алдыңғы аптамен салыстырғанда 277 пайызға көп.

Қызығушылық тек TikTok-та ғана қалған жоқ. 2026 жылғы наурызда Ring My Bell Ұлыбритания чарттарына қайта кірді. Official Charts дерегінде әннің синглдер сатылымы чартында 31-орынға, жүктеу чартында 29-орынға көтерілгені көрсетілген.

Молшылық жиілігі деген не?

TikTok-тағы эзотерикалық контентте abundance frequency деп адамды байлыққа, сәттілікке немесе жақсы мүмкіндікке икемдейді-мыс деген дыбысты айтады. Мұндай роликтерде кейде 888 Hz, 432 Hz немесе 528 Hz сияқты сандар аталады.

Бірақ бұл ғылыми дәлел деген сөз емес. Bustle бұл трендті талдап, дәлелденген ақша жиілігі жоқ екенін, ал Ring My Bell ішінде байлық шақыратын ерекше бір жиілік табылғаны расталмағанын жазды.

Мұның қарапайым түсіндірмесі бар. Ырғақты әрі көңілді музыка адамның көңіл күйін көтеріп, сенімділігін арттыруы мүмкін. Егер адам содан кейін белсендірек әрекет етіп, ұсыныстарға ашығырақ қарап, күнін жақсы энергиямен бастаса, ол расында көбірек мүмкіндік байқауы мүмкін.

Бірақ бұл әннің сиқыры емес, адамның көңіл күйі мен мінез-құлқының әсері болуы ықтимал.

Бұл әнді казиноға шынымен тыйым салған ба?

Трендтің ең қызық бөлігі мына аңызбен байланысты: Ring My Bell әнін казиноға қоюға тыйым салынған, себебі ол ұтыс пен байлық тартады-мыс. Мұндай нұсқа TikTok пен Instagram-да жиі айтылады.

Алайда бұған сенімді дәлел жоқ. Ашық дереккөздерде казино желілері немесе ойын индустриясы тарапынан мұндай ресми тыйым салынғанын растайтын ақпарат табылмайды.

Бұл аңыздың таралуы түсінікті. Казино, ақша, сәттілік және ескі диско-хит бір сюжетке жиналғанда, ол әлеуметтік желі үшін өте ыңғайлы оқиғаға айналады. Әсіресе әннің атауындағы қоңырау үні мен жеңіл би ырғағы бұл идеяны есте қаларлық етеді.

Оригиналды қайдан тыңдауға болады?

Ring My Bell әнінің ресми нұсқасын Malaco Music Group-тың YouTube-каналынан тыңдауға болады. Қазір әлеуметтік желіде қайта таралып жатқан негізгі нұсқа да осы классикалық диско-хитке негізделген.

Бұл сирек кездесетін жағдай: ескі ән жаңа сериалдың, ремикстің немесе жарнаманың арқасында емес, TikTok-тағы түсініксіз, бірақ жұқпалы теорияның арқасында қайта танылды. Ән ақшаға кепілдік бермейді. Бірақ адамдарды қайта билетуге күші жеткен сияқты.

Ring My Bell қандай ән?

Ring My Bell 1979 жылы жарыққа шықты және америкалық әнші Anita Ward-тың ең танымал хитіне айналды. Әннің авторы әрі продюсері Frederick Knight болды.

Сол жылы композиция АҚШ-тағы хит-парадтың бірінші орнына көтерілді. Ұлыбританияда да ән үлкен жетістікке жетті: Official Charts дерегінше, Ring My Bell ресми синглдер чартында бірінші орын алып, екі апта бойы көш бастаған.

Әннің тарихы TikTok-тен әлдеқайда бұрын қызық болған. Бастапқыда Ring My Bell жас әнші Stacy Lattisaw үшін жазылған, ол кезде мәтін жасөспірімдердің телефонмен сөйлесуі туралы жеңіл ән ретінде ойластырылған. Кейін композиция Anita Ward-қа беріліп, мәтін ересек аудиторияға бейімделді.

Anita Ward үшін бұл әлемдік деңгейдегі жалғыз ірі хит болды. Бірақ ән поп-мәдениетте із қалдырды. Grammy сайтындағы мәліметке қарағанда, Ward 1980 жылы Best Female R&B Vocal Performance санатында Grammy номинациясына ұсынылған.

TikTok оны неге ақша әні деп жүр?

Жаңа қызығушылық 2026 жылы TikTok-та күшейді. Қолданушылар Ring My Bell әнін таңертең тыңдап, оған би билеп, содан кейін ақшалай табыс, жұмыс ұсынысы, жақсы жаңалық немесе сәтті күн болғанын айта бастады.

Әлеуметтік желідегі нұсқа бойынша, бұл әнде abundance frequency, яғни молшылық жиілігі бар-мыс. Трендтің негізгі ойы мынадай: әнді тұрақты тыңдасаң, ақша, табыс және жаңа мүмкіндік тартылады.

Бұл идея тез тарап, әннің тыңдалуына да әсер етті. MusicRadar Billboard дерегіне сүйеніп, 2026 жылғы 5 наурызда аяқталған аптада АҚШ-та ән 2,53 миллион рет тыңдалғанын жазды. Бұл алдыңғы аптамен салыстырғанда 277 пайызға көп.

Қызығушылық тек TikTok-та ғана қалған жоқ. 2026 жылғы наурызда Ring My Bell Ұлыбритания чарттарына қайта кірді. Official Charts дерегінде әннің синглдер сатылымы чартында 31-орынға, жүктеу чартында 29-орынға көтерілгені көрсетілген.

Молшылық жиілігі деген не?

TikTok-тағы эзотерикалық контентте abundance frequency деп адамды байлыққа, сәттілікке немесе жақсы мүмкіндікке икемдейді-мыс деген дыбысты айтады. Мұндай роликтерде кейде 888 Hz, 432 Hz немесе 528 Hz сияқты сандар аталады.

Бірақ бұл ғылыми дәлел деген сөз емес. Bustle бұл трендті талдап, дәлелденген ақша жиілігі жоқ екенін, ал Ring My Bell ішінде байлық шақыратын ерекше бір жиілік табылғаны расталмағанын жазды.

Мұның қарапайым түсіндірмесі бар. Ырғақты әрі көңілді музыка адамның көңіл күйін көтеріп, сенімділігін арттыруы мүмкін. Егер адам содан кейін белсендірек әрекет етіп, ұсыныстарға ашығырақ қарап, күнін жақсы энергиямен бастаса, ол расында көбірек мүмкіндік байқауы мүмкін.

Бірақ бұл әннің сиқыры емес, адамның көңіл күйі мен мінез-құлқының әсері болуы ықтимал.

Бұл әнді казиноға шынымен тыйым салған ба?

Трендтің ең қызық бөлігі мына аңызбен байланысты: Ring My Bell әнін казиноға қоюға тыйым салынған, себебі ол ұтыс пен байлық тартады-мыс. Мұндай нұсқа TikTok пен Instagram-да жиі айтылады.

Алайда бұған сенімді дәлел жоқ. Ашық дереккөздерде казино желілері немесе ойын индустриясы тарапынан мұндай ресми тыйым салынғанын растайтын ақпарат табылмайды.

Бұл аңыздың таралуы түсінікті. Казино, ақша, сәттілік және ескі диско-хит бір сюжетке жиналғанда, ол әлеуметтік желі үшін өте ыңғайлы оқиғаға айналады. Әсіресе әннің атауындағы қоңырау үні мен жеңіл би ырғағы бұл идеяны есте қаларлық етеді.

Оригиналды қайдан тыңдауға болады?

Ring My Bell әнінің ресми нұсқасын Malaco Music Group-тың YouTube-каналынан тыңдауға болады. Қазір әлеуметтік желіде қайта таралып жатқан негізгі нұсқа да осы классикалық диско-хитке негізделген.

Бұл сирек кездесетін жағдай: ескі ән жаңа сериалдың, ремикстің немесе жарнаманың арқасында емес, TikTok-тағы түсініксіз, бірақ жұқпалы теорияның арқасында қайта танылды. Ән ақшаға кепілдік бермейді. Бірақ адамдарды қайта билетуге күші жеткен сияқты.

Кей адам шулы кафеде де спокойно жұмыс істей алады, ал басқа біреу жанындағы ұсақ қозғалыстан-ақ ойын жоғалтады. Жаңа зерттеу мұндай айырмашылықты тек мінез, тәртіп немесе ерік-жігермен түсіндіру жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Ғалымдар «зейінді қосатын батырма» тапқан жоқ. Әңгіме ми бағанындағы көне аймақта орналасқан нейрондар контуры туралы. Ол миға қай сигнал маңызды, ал қайсысын елемеуге болатынын таңдауға көмектеседі.

Тышқандар экрандағы белгіге қарап үйренген

Тәжірибе кезінде тышқандар экрандағы визуалды белгілерге жауап берген. Оларға тура алдындағы сигналға назар аудару керек болды, ал жанынан шыққан алаңдатушы белгілерді елемеуі тиіс еді.

Дұрыс әрекет жасаған тышқандар марапат алды. Нейрондар қалыпты жұмыс істеп тұрған кезде жануарлар тапсырманы орындай алған. Бірақ ғалымдар осы аймақты уақытша өшіргенде, тышқандар әлсіз жанама сигналдарға да алаңдай бастаған.

Келесі күні нейрондар қайта жұмыс істегенде, жануарлар алаңдатушы белгілерді елемеу қабілетін қайтарған. Зерттеушілер қосымша тексерістер жүргізіп, мұның көру немесе қозғалыс қиындығынан емес, дәл назарды таңдау қабілетінен болғанын анықтады.

Бұл жаңалық неге қызық

Көп жыл бойы зейін көбіне префронталды қыртыспен байланыстырылып келді. Бұл аймақ адам мен приматтарда жақсы дамыған. Бірақ онда бір сұрақ қалған: мұндай аймағы қатты дамымаған құс, балық және басқа жануарлар қалай назарын шоғырландырады?

Жаңа жұмыс зейіннің әлдеқайда көне механизмі болуы мүмкін екенін көрсетті. Ғалымдар назарды реттеуге қатысатын нейрондарды барлық омыртқалыларда бар ми бағанынан тапқан.

Бұл базалық қабілет адамның күрделі ойлауымен байланысты ми бөліктерінен бұрын пайда болуы мүмкін деген ойға әкеледі. Яғни миға артықты елемеу үшін міндетті түрде өте күрделі жүйе ғана қажет емес.

СДВГ және аутизммен байланысы қандай

Зерттеушілер бұл жаңалықты СДВГ және аутизмді зерттеумен абайлап байланыстырады. Мұндай жағдайларда кей адамдарға әлсіз дыбыс, жанындағы қозғалыс немесе көзге түскен ұсақ деталь да назарын бөліп жіберуі мүмкін.

Бірақ бұл дайын ем табылды деген сөз емес. Зерттеу адамда емес, тышқандарда жүргізілді. Ғалымдар енді осыған ұқсас нейрондар адамның зейінінде қандай рөл атқаратынын және олардың белсенділігі зейін бұзылыстарында өзгере ме, соны анықтағысы келеді.

Егер бұл байланыс адамда да расталса, болашақта зейінге қатысты бұзылыстарды емдеудің нақтырақ әдістерін жасауға көмектесуі мүмкін. Әзірге бұл медицинаға дайын нұсқаулық емес, бірақ маңызды ғылыми бағыт.

Неге бұл бәрімізге таныс тақырып

Қазір зейінді сақтау көп адамға қиын. Телефон, хабарламалар, қысқа видеолар, жұмыс чаттары, көше мен кеңседегі дыбыс үнемі назар үшін таласады.

Сондықтан мидың артық сигналды қалай сүзетінін түсіну тек зертхана үшін ғана емес, күнделікті өмір үшін де маңызды. Бұл жұмыс алаңдағыштықты бір ғана ми бөлігімен түсіндірмейді. Бірақ зейін тек «өзінді қолға ал» деген кеңеспен шектелмейтінін көрсетеді.

Адамның назарын сақтауы әдет, орта және ұйқы сияқты факторларға да байланысты. Ал енді ғалымдар оның артында нақты нейрондық механизмдер де тұрғанын тереңірек зерттей бастады.

Кей адам шулы кафеде де спокойно жұмыс істей алады, ал басқа біреу жанындағы ұсақ қозғалыстан-ақ ойын жоғалтады. Жаңа зерттеу мұндай айырмашылықты тек мінез, тәртіп немесе ерік-жігермен түсіндіру жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Ғалымдар «зейінді қосатын батырма» тапқан жоқ. Әңгіме ми бағанындағы көне аймақта орналасқан нейрондар контуры туралы. Ол миға қай сигнал маңызды, ал қайсысын елемеуге болатынын таңдауға көмектеседі.

Тышқандар экрандағы белгіге қарап үйренген

Тәжірибе кезінде тышқандар экрандағы визуалды белгілерге жауап берген. Оларға тура алдындағы сигналға назар аудару керек болды, ал жанынан шыққан алаңдатушы белгілерді елемеуі тиіс еді.

Дұрыс әрекет жасаған тышқандар марапат алды. Нейрондар қалыпты жұмыс істеп тұрған кезде жануарлар тапсырманы орындай алған. Бірақ ғалымдар осы аймақты уақытша өшіргенде, тышқандар әлсіз жанама сигналдарға да алаңдай бастаған.

Келесі күні нейрондар қайта жұмыс істегенде, жануарлар алаңдатушы белгілерді елемеу қабілетін қайтарған. Зерттеушілер қосымша тексерістер жүргізіп, мұның көру немесе қозғалыс қиындығынан емес, дәл назарды таңдау қабілетінен болғанын анықтады.

Бұл жаңалық неге қызық

Көп жыл бойы зейін көбіне префронталды қыртыспен байланыстырылып келді. Бұл аймақ адам мен приматтарда жақсы дамыған. Бірақ онда бір сұрақ қалған: мұндай аймағы қатты дамымаған құс, балық және басқа жануарлар қалай назарын шоғырландырады?

Жаңа жұмыс зейіннің әлдеқайда көне механизмі болуы мүмкін екенін көрсетті. Ғалымдар назарды реттеуге қатысатын нейрондарды барлық омыртқалыларда бар ми бағанынан тапқан.

Бұл базалық қабілет адамның күрделі ойлауымен байланысты ми бөліктерінен бұрын пайда болуы мүмкін деген ойға әкеледі. Яғни миға артықты елемеу үшін міндетті түрде өте күрделі жүйе ғана қажет емес.

СДВГ және аутизммен байланысы қандай

Зерттеушілер бұл жаңалықты СДВГ және аутизмді зерттеумен абайлап байланыстырады. Мұндай жағдайларда кей адамдарға әлсіз дыбыс, жанындағы қозғалыс немесе көзге түскен ұсақ деталь да назарын бөліп жіберуі мүмкін.

Бірақ бұл дайын ем табылды деген сөз емес. Зерттеу адамда емес, тышқандарда жүргізілді. Ғалымдар енді осыған ұқсас нейрондар адамның зейінінде қандай рөл атқаратынын және олардың белсенділігі зейін бұзылыстарында өзгере ме, соны анықтағысы келеді.

Егер бұл байланыс адамда да расталса, болашақта зейінге қатысты бұзылыстарды емдеудің нақтырақ әдістерін жасауға көмектесуі мүмкін. Әзірге бұл медицинаға дайын нұсқаулық емес, бірақ маңызды ғылыми бағыт.

Неге бұл бәрімізге таныс тақырып

Қазір зейінді сақтау көп адамға қиын. Телефон, хабарламалар, қысқа видеолар, жұмыс чаттары, көше мен кеңседегі дыбыс үнемі назар үшін таласады.

Сондықтан мидың артық сигналды қалай сүзетінін түсіну тек зертхана үшін ғана емес, күнделікті өмір үшін де маңызды. Бұл жұмыс алаңдағыштықты бір ғана ми бөлігімен түсіндірмейді. Бірақ зейін тек «өзінді қолға ал» деген кеңеспен шектелмейтінін көрсетеді.

Адамның назарын сақтауы әдет, орта және ұйқы сияқты факторларға да байланысты. Ал енді ғалымдар оның артында нақты нейрондық механизмдер де тұрғанын тереңірек зерттей бастады.

Бұл жұмыс 2017 жылы Cognitive Processing ғылыми журналында жарияланған. Зерттеудің PubMed базасындағы карточкасы да бар: PubMed.

Ғалымдар нені тексерді?

Зерттеуге 156 ересек адам қатысқан. Оларға неміс карикатурисі Ули Штайнның «The Black Book» жинағынан алынған 12 қара әзіл карикатурасы көрсетілді. Бұл суреттер өлім, ауру, мүгедектік және медициналық жағдайлар сияқты ауыр тақырыптарға құрылған.

Қатысушылар әр карикатураны бірнеше өлшем бойынша бағалады: әзілді түсіну қаншалықты оңай, ол қаншалықты күтпеген, қаншалықты дөрекі, қызық па, ұнай ма, ұнамай ма.

Бұдан бөлек, зерттеушілер қатысушылардың вербалды және вербалды емес интеллектін, сол сәттегі көңіл күйін және агрессия деңгейін өлшеген.

Негізгі нәтиже қандай?

Ғалымдар қатысушыларды үш топқа бөлген.

• Бірінші топ: қара әзілді орташа түсінген және орташа ұнатқан. Бұл топта интеллект орташа, көңіл күй тұрақты, агрессия орташа деңгейде болған.
• Екінші топ: қара әзілді нашар ұнатқан, түсінуі де аса жоғары болмаған. Бұл топта интеллект орташа, бірақ көңіл күйдің бұзылуы мен агрессия деңгейі жоғарырақ болған.
• Үшінші топ: қара әзілді жақсы түсінген және көбірек ұнатқан. Бұл топта вербалды және вербалды емес интеллект жоғары, білім деңгейі жоғарырақ, агрессия төмен және көңіл күй тұрақты болған.

Зерттеушілердің айтуынша, қара әзілді түсіну үшін адам бір мезетте бірнеше нәрсені қатар өңдеуі керек: ауыр тақырыпты тану, күтпеген бұрылысты түсіну, эмоциялық реакцияны бақылау және әзілді шынайы қауіп емес, ойындағы жағдай ретінде қабылдау.

Неге қара әзіл интеллектпен байланысты болуы мүмкін?

Қара әзіл көбіне қарапайым қалжыңнан күрделірек болады. Онда екі түрлі мағына қатар жүреді: бір жағынан, тақырып ауыр немесе ыңғайсыз, екінші жағынан, оқиға күлкілі формада беріледі.

Мысалы, адам мұндай әзілді түсіну үшін алдымен жағдайдың трагедиялық жағын қабылдайды, кейін оның абсурд немесе күтпеген бұрылыспен берілгенін байқайды. Бұл жерде тек эмоция емес, ойлау жылдамдығы, тілдік түсінік, контексті ажырату және ішкі дистанция маңызды.

Сондықтан зерттеушілер қара әзілді өңдеуді күрделі ақпараттық тапсырмаға ұқсатады. Оны түсіну үшін ми бір уақытта мағынаны қайта құрып, эмоциялық реакцияны реттеп, әзілдің «қауіпсіз ойын» екенін ажыратуы керек.

Бұл агрессиясы төмен адамдар қара әзілді жақсы көреді деген сөз бе?

Зерттеуде ең қызық нәтиженің бірі осы. Көп адам қара әзілді жақсы көретіндерді қатал, ашулы немесе циник деп елестетуі мүмкін. Бірақ бұл жұмыста керісінше байланыс байқалған: қара әзілді жақсы түсінген және жоғары бағалаған топта агрессия деңгейі төмен болған.

Ғалымдардың түсіндіруінше, агрессиясы жоғары немесе көңіл күйі нашар адам ауыр тақырыпты әзіл ретінде қабылдауға қиналуы мүмкін. Мұндай адам әзілдегі ойынды емес, жағымсыз мазмұнды көбірек сезінуі ықтимал.

Басқаша айтқанда, қара әзілге күлу міндетті түрде қатыгездік белгісі емес. Кейде бұл адамның ауыр тақырыптан эмоциялық қашықтық ұстай алатынын және оны ойша қайта өңдей алатынын көрсетуі мүмкін.

Бірақ зерттеуді асыра түсіндіруге болмайды

Бұл зерттеуден «қара әзілді жақсы көретіндердің бәрі ақылды» немесе «қара әзілге күлмейтіндер ақылды емес» деген қорытынды шығаруға болмайды. Мұндай тұжырым тым жеңіл әрі қате болар еді.

Біріншіден, зерттеуге 156 адам ғана қатысқан. Екіншіден, олар нақты 12 карикатураны бағалаған. Үшіншіден, әзіл мәдениетке, тілге, ортаға, адамның жеке тәжірибесіне және сол сәттегі көңіл күйіне қатты тәуелді.

Мысалы, бір адам үшін ауру немесе өлім туралы әзіл тек қара юмор болып көрінуі мүмкін. Ал басқа адам үшін бұл жеке жарақатпен, жоғалтумен немесе жағымсыз естелікпен байланысты болуы ықтимал. Сондықтан оның күлмеуі интеллект төмен дегенді білдірмейді.

Қазақстан оқырманы үшін бұл неге қызық?

Қазақстанда да қара әзіл әлеуметтік желілерде, Telegram арналарында, стендапта және достар арасындағы әңгімеде жиі кездеседі. Әсіресе дағдарыс, қымбатшылық, жұмыс, денсаулық немесе тұрмыстық қиындықтар туралы әзілдер көп тарайды.

Бірақ мұндай әзілдің шекарасы бар. Бір ортада күлкілі көрінген қалжың басқа ортада дөрекі, ауыр немесе адамды кемсітетін сөз болып қабылдануы мүмкін. Сондықтан қара әзілдің «ақылды» болуы оның бәріне орынды екенін білдірмейді.

Зерттеу бізге бір нәрсені еске салады: әзіл сезімі тек күлкі емес. Ол адамның ойлау тәсіліне, эмоцияны басқаруына, контексті түсінуіне және басқа адамның сезімін ескеруіне де байланысты.

Қара әзілді жақсы түсіну мен жоғары интеллект арасында байланыс болуы мүмкін. Бірақ бұл байланыс абсолютті заң емес. Зерттеу тек белгілі бір жағдайда, белгілі бір адамдар тобында байқалған нәтижені көрсетеді.

Ең дұрыс қорытынды мынадай: қара әзіл кейбір адамдар үшін күрделі ойлау мен эмоциялық қашықтықты қажет ететін юмор түрі болуы мүмкін. Ал біреуге оның ұнамауы да қалыпты жағдай. Әзілдің өзі ғана емес, оның қай жерде, кімге және қалай айтылғаны да маңызды.

Материал ғылыми мақаладағы деректерге сүйеніп дайындалды. Қазақстан бойынша дәл осы тақырыпта жеке зерттеу дерегі келтірілген жоқ.

Бұл жұмыс 2017 жылы Cognitive Processing ғылыми журналында жарияланған. Зерттеудің PubMed базасындағы карточкасы да бар: PubMed.

Ғалымдар нені тексерді?

Зерттеуге 156 ересек адам қатысқан. Оларға неміс карикатурисі Ули Штайнның «The Black Book» жинағынан алынған 12 қара әзіл карикатурасы көрсетілді. Бұл суреттер өлім, ауру, мүгедектік және медициналық жағдайлар сияқты ауыр тақырыптарға құрылған.

Қатысушылар әр карикатураны бірнеше өлшем бойынша бағалады: әзілді түсіну қаншалықты оңай, ол қаншалықты күтпеген, қаншалықты дөрекі, қызық па, ұнай ма, ұнамай ма.

Бұдан бөлек, зерттеушілер қатысушылардың вербалды және вербалды емес интеллектін, сол сәттегі көңіл күйін және агрессия деңгейін өлшеген.

Негізгі нәтиже қандай?

Ғалымдар қатысушыларды үш топқа бөлген.

• Бірінші топ: қара әзілді орташа түсінген және орташа ұнатқан. Бұл топта интеллект орташа, көңіл күй тұрақты, агрессия орташа деңгейде болған.
• Екінші топ: қара әзілді нашар ұнатқан, түсінуі де аса жоғары болмаған. Бұл топта интеллект орташа, бірақ көңіл күйдің бұзылуы мен агрессия деңгейі жоғарырақ болған.
• Үшінші топ: қара әзілді жақсы түсінген және көбірек ұнатқан. Бұл топта вербалды және вербалды емес интеллект жоғары, білім деңгейі жоғарырақ, агрессия төмен және көңіл күй тұрақты болған.

Зерттеушілердің айтуынша, қара әзілді түсіну үшін адам бір мезетте бірнеше нәрсені қатар өңдеуі керек: ауыр тақырыпты тану, күтпеген бұрылысты түсіну, эмоциялық реакцияны бақылау және әзілді шынайы қауіп емес, ойындағы жағдай ретінде қабылдау.

Неге қара әзіл интеллектпен байланысты болуы мүмкін?

Қара әзіл көбіне қарапайым қалжыңнан күрделірек болады. Онда екі түрлі мағына қатар жүреді: бір жағынан, тақырып ауыр немесе ыңғайсыз, екінші жағынан, оқиға күлкілі формада беріледі.

Мысалы, адам мұндай әзілді түсіну үшін алдымен жағдайдың трагедиялық жағын қабылдайды, кейін оның абсурд немесе күтпеген бұрылыспен берілгенін байқайды. Бұл жерде тек эмоция емес, ойлау жылдамдығы, тілдік түсінік, контексті ажырату және ішкі дистанция маңызды.

Сондықтан зерттеушілер қара әзілді өңдеуді күрделі ақпараттық тапсырмаға ұқсатады. Оны түсіну үшін ми бір уақытта мағынаны қайта құрып, эмоциялық реакцияны реттеп, әзілдің «қауіпсіз ойын» екенін ажыратуы керек.

Бұл агрессиясы төмен адамдар қара әзілді жақсы көреді деген сөз бе?

Зерттеуде ең қызық нәтиженің бірі осы. Көп адам қара әзілді жақсы көретіндерді қатал, ашулы немесе циник деп елестетуі мүмкін. Бірақ бұл жұмыста керісінше байланыс байқалған: қара әзілді жақсы түсінген және жоғары бағалаған топта агрессия деңгейі төмен болған.

Ғалымдардың түсіндіруінше, агрессиясы жоғары немесе көңіл күйі нашар адам ауыр тақырыпты әзіл ретінде қабылдауға қиналуы мүмкін. Мұндай адам әзілдегі ойынды емес, жағымсыз мазмұнды көбірек сезінуі ықтимал.

Басқаша айтқанда, қара әзілге күлу міндетті түрде қатыгездік белгісі емес. Кейде бұл адамның ауыр тақырыптан эмоциялық қашықтық ұстай алатынын және оны ойша қайта өңдей алатынын көрсетуі мүмкін.

Бірақ зерттеуді асыра түсіндіруге болмайды

Бұл зерттеуден «қара әзілді жақсы көретіндердің бәрі ақылды» немесе «қара әзілге күлмейтіндер ақылды емес» деген қорытынды шығаруға болмайды. Мұндай тұжырым тым жеңіл әрі қате болар еді.

Біріншіден, зерттеуге 156 адам ғана қатысқан. Екіншіден, олар нақты 12 карикатураны бағалаған. Үшіншіден, әзіл мәдениетке, тілге, ортаға, адамның жеке тәжірибесіне және сол сәттегі көңіл күйіне қатты тәуелді.

Мысалы, бір адам үшін ауру немесе өлім туралы әзіл тек қара юмор болып көрінуі мүмкін. Ал басқа адам үшін бұл жеке жарақатпен, жоғалтумен немесе жағымсыз естелікпен байланысты болуы ықтимал. Сондықтан оның күлмеуі интеллект төмен дегенді білдірмейді.

Қазақстан оқырманы үшін бұл неге қызық?

Қазақстанда да қара әзіл әлеуметтік желілерде, Telegram арналарында, стендапта және достар арасындағы әңгімеде жиі кездеседі. Әсіресе дағдарыс, қымбатшылық, жұмыс, денсаулық немесе тұрмыстық қиындықтар туралы әзілдер көп тарайды.

Бірақ мұндай әзілдің шекарасы бар. Бір ортада күлкілі көрінген қалжың басқа ортада дөрекі, ауыр немесе адамды кемсітетін сөз болып қабылдануы мүмкін. Сондықтан қара әзілдің «ақылды» болуы оның бәріне орынды екенін білдірмейді.

Зерттеу бізге бір нәрсені еске салады: әзіл сезімі тек күлкі емес. Ол адамның ойлау тәсіліне, эмоцияны басқаруына, контексті түсінуіне және басқа адамның сезімін ескеруіне де байланысты.

Қара әзілді жақсы түсіну мен жоғары интеллект арасында байланыс болуы мүмкін. Бірақ бұл байланыс абсолютті заң емес. Зерттеу тек белгілі бір жағдайда, белгілі бір адамдар тобында байқалған нәтижені көрсетеді.

Ең дұрыс қорытынды мынадай: қара әзіл кейбір адамдар үшін күрделі ойлау мен эмоциялық қашықтықты қажет ететін юмор түрі болуы мүмкін. Ал біреуге оның ұнамауы да қалыпты жағдай. Әзілдің өзі ғана емес, оның қай жерде, кімге және қалай айтылғаны да маңызды.

Материал ғылыми мақаладағы деректерге сүйеніп дайындалды. Қазақстан бойынша дәл осы тақырыпта жеке зерттеу дерегі келтірілген жоқ.

Сондықтан «цифрлық деменция» туралы әңгіме қайта күшейді. Бір қарағанда бұл өте қорқынышты естіледі: адам қысқа видеоны көп қарайды, ми жылдам стимулға үйренеді, есте сақтау нашарлайды, содан кейін деменция қаупі өседі. Бірақ ғылымдағы нақты көрініс бұдан күрделірек.

Не белгілі

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегінше, 2021 жылы әлемде деменциямен 57 млн адам өмір сүрген. Жыл сайын шамамен 10 млн жаңа жағдай тіркеледі.

Деменция көбіне жас ұлғаюымен байланысты. Бірақ ол тек қарт адамдардың ауруы емес. ДДҰ ерте басталатын деменция, яғни 65 жасқа дейін анықталатын жағдайлар барлық деменцияның 9 пайызына дейін жетуі мүмкін екенін көрсетеді.

Бұл «ауру 30 жастағыларға жаппай келді» деген сөз емес. Бірақ еңбекке қабілетті жастағы адамдарда мұндай диагноз енді сирек медициналық құбылыс болып көрінбейді.

Қысқа видеолардың бұған қандай қатысы бар

Ең нақты жауап: «қысқа видеолар деменцияға тікелей себеп болады» деген дәлел жоқ. Қазір TikTok, Instagram Reels немесе YouTube Shorts адамның өзінен-өзі Альцгеймер ауруына шалдығуына әкеледі деп көрсеткен ірі әрі ұзақ мерзімді зерттеу жоқ.

Бірақ қысқа видеолардың когнитивті қабілетке әсерін зерттеген жұмыстар бар. 2024 жылы Чжэцзян университетінің ғалымдары Frontiers in Human Neuroscience журналында зерттеу жариялады. Оған 48 адам қатысқан. Ғалымдар зейінге арналған тапсырма кезінде қатысушылардың ми белсенділігін ЭЭГ арқылы бақылаған.

Нәтижесінде қысқа видеоға тәуелділікке бейімділік неғұрлым жоғары болса, атқарушы бақылауға жауап беретін ми белсенділігі соғұрлым әлсіз болғаны байқалған. Қарапайым тілмен айтқанда, мәселе «ми бұзылды» дегенде емес, адамның зейінді басқаруы қиындай түсуі мүмкін дегенде.

Тағы бір жұмыс arXiv платформасында препринт ретінде жарияланған. Онда 60 адам қатысқан экспериментте TikTok, Twitter, YouTube және ешқандай белсенділіксіз жағдай салыстырылған. TikTok көрген топта «перспективалық жады» тапсырмасы нашар орындалған.

Перспективалық жады дегеніміз — алдын ала жоспарланған істі ұмытпау қабілеті. Мысалы, біреуге қоңырау шалу, плитаны өшіру, құжат жіберу немесе дәрі ішуді ұмытпау.

Бұл деменция ма

Жоқ. Ұзақ скроллдан кейін зейіннің төмендеуі, ұйқы қанбағаннан болатын ұмытшақтық немесе «ми шаршады» деген сезім деменциямен бірдей емес.

Деменция — адамның есте сақтау, ойлау және күнделікті өмірдегі дағдылары соншалықты нашарлап, өз бетінше өмір сүруі қиындайтын медициналық синдром. Ол ми аурулары мен зақымдануларынан пайда болады. Альцгеймер ауруы — деменцияның ең жиі себебі, бірақ жалғыз себебі емес.

Қысқа видеолардың қаупі басқа жерде болуы мүмкін. Олар деменцияның тікелей себебі болмаса да, миға зиян әдеттерді күшейтуі ықтимал: кеш ұйықтау, аз қозғалу, үнемі алаңдау, мазасыздық, офлайн қарым-қатынастың азаюы және ұзақ мәтін оқудан немесе терең үйренуден алыстау.

Неге ғалымдар «цифрлық деменция» деген сөзге сақ қарайды

«Цифрлық деменция» деген тіркес қатты естіледі, бірақ бұл ресми медициналық диагноз емес. 2022 жылы Journal of Integrative Neuroscience журналында Digital dementia in the internet generation атты шолу шыққан. Онда авторлар дамып келе жатқан миға шамадан тыс экран уақыты болашақта когнитивті бұзылыстар қаупін арттыруы мүмкін деген болжам айтқан.

Бірақ бұл нақты дәлел емес, ғылыми гипотеза. Оның үстіне 2025 жылы 50 жастан асқан адамдар туралы ірі талдау қарапайым технология қолдану адамның когнитивті қабілетін міндетті түрде нашарлатады деген пікірді қолдамады. Бұл туралы UNSW Sydney хабарлады.

Сондықтан қорытынды ақ пен қарадан тұрмайды. Телефон өздігінен миға жау емес. Мәселе технологияда емес, оны пассивті, бақылаусыз және бірнеше сағат бойы тұтынуда болуы мүмкін.

Ерте деменция туралы не белгілі

JAMA Neurology журналындағы зерттеуде ғалымдар UK Biobank базасындағы 356 мыңнан астам адамның дерегін талдап, ерте басталатын деменциямен байланысты факторларды көрсеткен.

Олардың арасында білім деңгейінің төмендігі, әлеуметтік оқшаулану, D дәруменінің тапшылығы, есту қабілетінің бұзылуы, инсульт, диабет, жүрек аурулары, депрессия және алкогольге байланысты бұзылыстар бар.

Бұл тізімде қысқа видеолар жоқ. Бірақ цифрлық әдеттер кейбір факторларға жанама әсер етуі мүмкін. Мысалы, адам түнде ұзақ скролл жасап, ұйқысын бұзса, аз қозғалса, адамдармен сирек араласса және үнемі мазасыз ақпарат ағынында отырса, бұл енді жай ғана «телефон қарау» емес.

Бұл Қазақстан үшін неге маңызды

Қазақстан үшін бұл тақырыптың өзектілігі қысқа видеолар деменция туғызады деген дәлелде емес. Ондай жергілікті дерек жоқ. Маңыздысы — елдің күнделікті өмірі толық дерлік цифрлық ортаға көшіп барады.

DataReportal бағалауынша, 2025 жылдың соңында Қазақстанда 19,5 млн интернет қолданушы болған, ал интернеттің ену деңгейі 93,4 пайызға жеткен. Әлеуметтік желілерді қолданатын аккаунттар саны 16,9 млн деп көрсетілген.

Бұл контент тұтыну әдеті жеке тәртіп мәселесі ғана емес, қоғамдық денсаулыққа да қатысты тақырып екенін білдіреді. Әсіресе жұмыс, оқу, хат алмасу, жаңалық оқу, видео қарау және ұйықтар алдында қайта скролл жасау бір экранға жиналған кезде.

Қашан сақ болу керек

Ауыр күннен кейін бір нәрсені ұмытып кету деменция белгісі болуы міндетті емес. Бірақ кейбір жағдайларда бәрін телефон мен шаршаудан көре салуға болмайды.

• адам жақында болған әңгімелер мен оқиғаларды жиі ұмыта бастаса;
• таныс жерде адасса;
• күнделікті үйреншікті істі орындай алмай қалса;
• сөз табуы күрт қиындаса;
• мінез-құлқы, көңіл күйі немесе шешім қабылдауы айқын өзгерсе;
• мәселе күшейіп, жұмысқа немесе тұрмысқа кедергі келтірсе.

Мұндай жағдайда әлеуметтік желідегі кеңеске сүйенбей, дәрігерге қаралған дұрыс. Себебі ұмытшақтықтың себебі әртүрлі болуы мүмкін: дәрумен тапшылығы, қалқанша без мәселесі, депрессия, ұйқы бұзылысы немесе неврологиялық аурулар.

Не істеуге болады

Ең дұрыс жол — дүрлікпеу және смартфонды басты жау деп жарияламау. Бірақ лентаны өз бақылауыңа қайтару қажет.

• қысқа видеоларды ұйықтар алдында қарамау;
• автоойнатуды және артық хабарламаларды өшіру;
• 15-20 минут скроллдан кейін үзіліс жасау;
• күн сайын жүруге, спортқа немесе қарапайым қозғалысқа уақыт бөлу;
• ұзақ мәтін оқу, жаңа нәрсе үйрену, миға терең жүктеме беру;
• қан қысымы, қант деңгейі, салмақ, есту қабілеті және күйзеліс деңгейін бақылау.

Басты қорытынды мынадай: қысқа видеолардың деменцияға тікелей себеп екені дәлелденген жоқ. Бірақ шексіз скролл миға үстірт зейін режимін үйретуі мүмкін. Ал миға да дене сияқты басқа жүктеме керек — баяу, терең және мағыналы.

Сондықтан «цифрлық деменция» туралы әңгіме қайта күшейді. Бір қарағанда бұл өте қорқынышты естіледі: адам қысқа видеоны көп қарайды, ми жылдам стимулға үйренеді, есте сақтау нашарлайды, содан кейін деменция қаупі өседі. Бірақ ғылымдағы нақты көрініс бұдан күрделірек.

Не белгілі

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегінше, 2021 жылы әлемде деменциямен 57 млн адам өмір сүрген. Жыл сайын шамамен 10 млн жаңа жағдай тіркеледі.

Деменция көбіне жас ұлғаюымен байланысты. Бірақ ол тек қарт адамдардың ауруы емес. ДДҰ ерте басталатын деменция, яғни 65 жасқа дейін анықталатын жағдайлар барлық деменцияның 9 пайызына дейін жетуі мүмкін екенін көрсетеді.

Бұл «ауру 30 жастағыларға жаппай келді» деген сөз емес. Бірақ еңбекке қабілетті жастағы адамдарда мұндай диагноз енді сирек медициналық құбылыс болып көрінбейді.

Қысқа видеолардың бұған қандай қатысы бар

Ең нақты жауап: «қысқа видеолар деменцияға тікелей себеп болады» деген дәлел жоқ. Қазір TikTok, Instagram Reels немесе YouTube Shorts адамның өзінен-өзі Альцгеймер ауруына шалдығуына әкеледі деп көрсеткен ірі әрі ұзақ мерзімді зерттеу жоқ.

Бірақ қысқа видеолардың когнитивті қабілетке әсерін зерттеген жұмыстар бар. 2024 жылы Чжэцзян университетінің ғалымдары Frontiers in Human Neuroscience журналында зерттеу жариялады. Оған 48 адам қатысқан. Ғалымдар зейінге арналған тапсырма кезінде қатысушылардың ми белсенділігін ЭЭГ арқылы бақылаған.

Нәтижесінде қысқа видеоға тәуелділікке бейімділік неғұрлым жоғары болса, атқарушы бақылауға жауап беретін ми белсенділігі соғұрлым әлсіз болғаны байқалған. Қарапайым тілмен айтқанда, мәселе «ми бұзылды» дегенде емес, адамның зейінді басқаруы қиындай түсуі мүмкін дегенде.

Тағы бір жұмыс arXiv платформасында препринт ретінде жарияланған. Онда 60 адам қатысқан экспериментте TikTok, Twitter, YouTube және ешқандай белсенділіксіз жағдай салыстырылған. TikTok көрген топта «перспективалық жады» тапсырмасы нашар орындалған.

Перспективалық жады дегеніміз — алдын ала жоспарланған істі ұмытпау қабілеті. Мысалы, біреуге қоңырау шалу, плитаны өшіру, құжат жіберу немесе дәрі ішуді ұмытпау.

Бұл деменция ма

Жоқ. Ұзақ скроллдан кейін зейіннің төмендеуі, ұйқы қанбағаннан болатын ұмытшақтық немесе «ми шаршады» деген сезім деменциямен бірдей емес.

Деменция — адамның есте сақтау, ойлау және күнделікті өмірдегі дағдылары соншалықты нашарлап, өз бетінше өмір сүруі қиындайтын медициналық синдром. Ол ми аурулары мен зақымдануларынан пайда болады. Альцгеймер ауруы — деменцияның ең жиі себебі, бірақ жалғыз себебі емес.

Қысқа видеолардың қаупі басқа жерде болуы мүмкін. Олар деменцияның тікелей себебі болмаса да, миға зиян әдеттерді күшейтуі ықтимал: кеш ұйықтау, аз қозғалу, үнемі алаңдау, мазасыздық, офлайн қарым-қатынастың азаюы және ұзақ мәтін оқудан немесе терең үйренуден алыстау.

Неге ғалымдар «цифрлық деменция» деген сөзге сақ қарайды

«Цифрлық деменция» деген тіркес қатты естіледі, бірақ бұл ресми медициналық диагноз емес. 2022 жылы Journal of Integrative Neuroscience журналында Digital dementia in the internet generation атты шолу шыққан. Онда авторлар дамып келе жатқан миға шамадан тыс экран уақыты болашақта когнитивті бұзылыстар қаупін арттыруы мүмкін деген болжам айтқан.

Бірақ бұл нақты дәлел емес, ғылыми гипотеза. Оның үстіне 2025 жылы 50 жастан асқан адамдар туралы ірі талдау қарапайым технология қолдану адамның когнитивті қабілетін міндетті түрде нашарлатады деген пікірді қолдамады. Бұл туралы UNSW Sydney хабарлады.

Сондықтан қорытынды ақ пен қарадан тұрмайды. Телефон өздігінен миға жау емес. Мәселе технологияда емес, оны пассивті, бақылаусыз және бірнеше сағат бойы тұтынуда болуы мүмкін.

Ерте деменция туралы не белгілі

JAMA Neurology журналындағы зерттеуде ғалымдар UK Biobank базасындағы 356 мыңнан астам адамның дерегін талдап, ерте басталатын деменциямен байланысты факторларды көрсеткен.

Олардың арасында білім деңгейінің төмендігі, әлеуметтік оқшаулану, D дәруменінің тапшылығы, есту қабілетінің бұзылуы, инсульт, диабет, жүрек аурулары, депрессия және алкогольге байланысты бұзылыстар бар.

Бұл тізімде қысқа видеолар жоқ. Бірақ цифрлық әдеттер кейбір факторларға жанама әсер етуі мүмкін. Мысалы, адам түнде ұзақ скролл жасап, ұйқысын бұзса, аз қозғалса, адамдармен сирек араласса және үнемі мазасыз ақпарат ағынында отырса, бұл енді жай ғана «телефон қарау» емес.

Бұл Қазақстан үшін неге маңызды

Қазақстан үшін бұл тақырыптың өзектілігі қысқа видеолар деменция туғызады деген дәлелде емес. Ондай жергілікті дерек жоқ. Маңыздысы — елдің күнделікті өмірі толық дерлік цифрлық ортаға көшіп барады.

DataReportal бағалауынша, 2025 жылдың соңында Қазақстанда 19,5 млн интернет қолданушы болған, ал интернеттің ену деңгейі 93,4 пайызға жеткен. Әлеуметтік желілерді қолданатын аккаунттар саны 16,9 млн деп көрсетілген.

Бұл контент тұтыну әдеті жеке тәртіп мәселесі ғана емес, қоғамдық денсаулыққа да қатысты тақырып екенін білдіреді. Әсіресе жұмыс, оқу, хат алмасу, жаңалық оқу, видео қарау және ұйықтар алдында қайта скролл жасау бір экранға жиналған кезде.

Қашан сақ болу керек

Ауыр күннен кейін бір нәрсені ұмытып кету деменция белгісі болуы міндетті емес. Бірақ кейбір жағдайларда бәрін телефон мен шаршаудан көре салуға болмайды.

• адам жақында болған әңгімелер мен оқиғаларды жиі ұмыта бастаса;
• таныс жерде адасса;
• күнделікті үйреншікті істі орындай алмай қалса;
• сөз табуы күрт қиындаса;
• мінез-құлқы, көңіл күйі немесе шешім қабылдауы айқын өзгерсе;
• мәселе күшейіп, жұмысқа немесе тұрмысқа кедергі келтірсе.

Мұндай жағдайда әлеуметтік желідегі кеңеске сүйенбей, дәрігерге қаралған дұрыс. Себебі ұмытшақтықтың себебі әртүрлі болуы мүмкін: дәрумен тапшылығы, қалқанша без мәселесі, депрессия, ұйқы бұзылысы немесе неврологиялық аурулар.

Не істеуге болады

Ең дұрыс жол — дүрлікпеу және смартфонды басты жау деп жарияламау. Бірақ лентаны өз бақылауыңа қайтару қажет.

• қысқа видеоларды ұйықтар алдында қарамау;
• автоойнатуды және артық хабарламаларды өшіру;
• 15-20 минут скроллдан кейін үзіліс жасау;
• күн сайын жүруге, спортқа немесе қарапайым қозғалысқа уақыт бөлу;
• ұзақ мәтін оқу, жаңа нәрсе үйрену, миға терең жүктеме беру;
• қан қысымы, қант деңгейі, салмақ, есту қабілеті және күйзеліс деңгейін бақылау.

Басты қорытынды мынадай: қысқа видеолардың деменцияға тікелей себеп екені дәлелденген жоқ. Бірақ шексіз скролл миға үстірт зейін режимін үйретуі мүмкін. Ал миға да дене сияқты басқа жүктеме керек — баяу, терең және мағыналы.

Бұл жобаны UCSF және UC Berkeley мамандары іске қосты. 2022–2024 жылдар аралығында оған әлемнің түкпір-түкпірінен 17 600–18 248 адам қатысты.

Ұсақ-түйектен қуаныш табуды үйреніңіз

Экспериментке қатысушыларға күн сайын қуанышты эмоцияларды арттыратын бір қарапайым әрекет жасау ұсынылды. Олар мыналар болуы мүмкін:

• алғыс айту;
• жақсылық жасау;
• басқа адамдармен жағымды оқиғалар жайлы әңгімелесу;
• табиғатты тамашалау немесе шабыттандыратын видеолар көру;
• мейірімділік медитациясын жасау;
• өз құндылықтары туралы ойлану;
• негативті ойларды қайта бағамдау.

Бір аптадағы нәтижелер

• Эмоциялық әл-ауқаттың артуы;
• Күйзеліс деңгейінің төмендеуі;
• Ұйқы мен көңіл күйдің жақсаруы;
• Эмоцияларға бақылау сезімінің пайда болуы;
• Ішкі тұрақтылық пен тыныштықты сезіну.

Бұл неге әсер етеді

Мұндай тәжірибелер жағымсыз ойлардың ағымын үзіп, жаңа позитивті дағдыларды қалыптастырады, миға қуаныш сыйлайтын орталықтарды белсендіреді және «бақыт гормондарының» бөлінуіне сеп болады. Олар көп уақыт алмайды әрі күнделікті өмірге оңай сіңіседі.

Күнделікті өмірге қалай енгізуге болады

1. Күніне 5–10 минут бір тәжірибеге арнаңыз;
2. Оны күн сайын жасауға тырысыңыз — әсері жинақталады;
3. Апта бойы әртүрлі шағын әрекеттерді қолданып көріңіз;
4. Алдындағы және кейінгі көңіл күйіңізді белгілеңіз — осылайша прогресті байқайсыз.

Бұл тәжірибелер адамның көпшілігіне сай келеді әрі психоэмоциялық жағдайды едәуір жақсартуға көмектеседі. Дегенмен, олар ауыр психологиялық қиындық кезінде маманның көмегін толықтай алмастыра алмайды.

Алғыс айту немесе табиғатты тамашалау сынды қарапайым әрекеттер бар болғаны бір апта ішінде өмір сапасын айтарлықтай өзгерте алады. Оларды күнделікті әдетіңізге енгізіп көріңіз — әр күніңіздің қалай жеңіл әрі жарқын боларына өзіңіз таңданасыз.

Бұл жобаны UCSF және UC Berkeley мамандары іске қосты. 2022–2024 жылдар аралығында оған әлемнің түкпір-түкпірінен 17 600–18 248 адам қатысты.

Ұсақ-түйектен қуаныш табуды үйреніңіз

Экспериментке қатысушыларға күн сайын қуанышты эмоцияларды арттыратын бір қарапайым әрекет жасау ұсынылды. Олар мыналар болуы мүмкін:

• алғыс айту;
• жақсылық жасау;
• басқа адамдармен жағымды оқиғалар жайлы әңгімелесу;
• табиғатты тамашалау немесе шабыттандыратын видеолар көру;
• мейірімділік медитациясын жасау;
• өз құндылықтары туралы ойлану;
• негативті ойларды қайта бағамдау.

Бір аптадағы нәтижелер

• Эмоциялық әл-ауқаттың артуы;
• Күйзеліс деңгейінің төмендеуі;
• Ұйқы мен көңіл күйдің жақсаруы;
• Эмоцияларға бақылау сезімінің пайда болуы;
• Ішкі тұрақтылық пен тыныштықты сезіну.

Бұл неге әсер етеді

Мұндай тәжірибелер жағымсыз ойлардың ағымын үзіп, жаңа позитивті дағдыларды қалыптастырады, миға қуаныш сыйлайтын орталықтарды белсендіреді және «бақыт гормондарының» бөлінуіне сеп болады. Олар көп уақыт алмайды әрі күнделікті өмірге оңай сіңіседі.

Күнделікті өмірге қалай енгізуге болады

1. Күніне 5–10 минут бір тәжірибеге арнаңыз;
2. Оны күн сайын жасауға тырысыңыз — әсері жинақталады;
3. Апта бойы әртүрлі шағын әрекеттерді қолданып көріңіз;
4. Алдындағы және кейінгі көңіл күйіңізді белгілеңіз — осылайша прогресті байқайсыз.

Бұл тәжірибелер адамның көпшілігіне сай келеді әрі психоэмоциялық жағдайды едәуір жақсартуға көмектеседі. Дегенмен, олар ауыр психологиялық қиындық кезінде маманның көмегін толықтай алмастыра алмайды.

Алғыс айту немесе табиғатты тамашалау сынды қарапайым әрекеттер бар болғаны бір апта ішінде өмір сапасын айтарлықтай өзгерте алады. Оларды күнделікті әдетіңізге енгізіп көріңіз — әр күніңіздің қалай жеңіл әрі жарқын боларына өзіңіз таңданасыз.

Өз-өзін дәлелдеу дегеніміз не?

Өз-өзін дәлелдеу – адамның өз мәнін, жетістігін арттыруға бағытталған мінез-құлқы. Өз-өзін дәлелдеудің мақсаты әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулер өз-өзін бағалауды жоғарылатқысы келсе, басқалары жалпы өзін-өзі дамыту элементі ретінде қарайды, ал кейбіреулер қоғамда өзіндік мәртебе алуға тырысады, бұл олардың мақсаттарына жету үшін қажет.

Адамдар өз-өзін дәлелдеу үшін әртүрлі әдістерді қолданады, бірақ олар екі негізгі түрге бөлінеді:

• Конструктивті: Адам өз-өзін дәлелдейді, себебі шын мәнінде өзін жетілдіре отырып, мақсатын орындап, ересек және мықты тұлғаға айналады.
• Деструктивті: Адам айналасындағылардан жоғары болуға тырысады, оларды кемсіте отырып, олардың кемшіліктерін көрсетіп, артықшылықтарын бағаламай, өзіне ойдан шығарылған жетістіктер мен таланттар жүктейді.

Өз-өзін дәлелдеудің түрлері мен мысалдары

«Өз-өзін дәлелдеу» деген сұраққа жауап бере отырып, оның екі формада болатынын анықтадық: конструктивті және деструктивті. Екеуі де түрліше көрінуі мүмкін, сондықтан оларды тереңірек және мысалдармен қарастырайық.

1. Конструктивті өз-өзін дәлелдеу

Бұл форманы жиі позитивті өз-өзін дәлелдеу деп атайды, себебі онда айналадағы адамдарды алдау немесе басқа адамның қадір-қасиетін кемсіту жоқ. Адам шынайы жетістіктермен, тұлғалық өсумен және мақсаттарына жету жолындағы прогрестерімен өз-өзін дәлелдейді. Ол «Болма, тек көрін» принципіне сәйкес қоғамда нақты мәртебе алу үшін күш жұмсауда.

Позитивті өз-өзін дәлелдеу – бұл өзін-өзі дамытудағы маңызды элемент, адамға Маслоу пирамидасының шыңына көтерілуіне мүмкіндік береді. Ол тұлғаның дамуының негізгі мақсаттарының бірі ретінде өзін-өзі жүзеге асыруға деген ұмтылысқа негізделеді. Конструктивті өз-өзін дәлелдеуде адам жеке бақытқа, мамандықта табысқа жетуге, қызықты және шабыт беретін хобби табуға, өмірдің барлық салаларында табысқа жетуге ұмтылады.

2. Деструктивті өз-өзін дәлелдеу

Бұл форма көбінесе төмен өзін-өзі бағалауы бар адамдарда көрінеді. Олар өз күштеріне сенбейді, сондықтан айналасындағылардың қадір-қасиетін кемсіту арқылы жоғарылауға тырысады. Мұндай мінез-құлық көбінесе санасыз түрде қалыптасады, сондықтан адам өз әрекеттерінің әдеттен тыс екенін байқамай қалуы мүмкін.

Деструктивті өз-өзін дәлелдеудің мысалдары:

• Жалған ақпарат тарату, әріптестері мен таныстарын үнемі талқылау;
• Aйналасындағы адамдарды негізсіз сынау;
• Агрессивті мінез-құлық, қорқыту және эмоционалды қысым көрсету;
• Әртүрлі адамдармен сөйлескенде қайталап кемсіту мен ұятқа қалдырудан көріну;
• Тек ұтылу үшін ғана таласу, кез келген жағдайда өз дұрыс екендігін дәлелдеуге ұмтылу;
• Негативті жағдайларға үнемі назар аудару;
• Бөгде адамдармен байланысыңыздың маңызы бар екенін жиі айту;
• Басшылық етуге ұмтылу.

Нәтиже

Өз-өзін дәлелдеу - бұл өмірдің барлық салаларында жетістікке жетуге мүмкіндік беретін маңызды механизм. Өзіміздің қадір-қасиетіміз бен сенімділігімізді арттыра отырып, біз өмірдің еңбегіміз үшін лайықты екенімізді біле отырып, нық әрі сенімді әрекет етуге мүмкіндік аламыз. Дегенмен, бұл конструктивті өз-өзін дәлелдеу болуы өте маңызды, тек осындай жағдайда ғана өз күш-жігеріміздің жемістерінен толығымен ләззат ала аламыз.

Өз-өзін дәлелдеу дегеніміз не?

Өз-өзін дәлелдеу – адамның өз мәнін, жетістігін арттыруға бағытталған мінез-құлқы. Өз-өзін дәлелдеудің мақсаты әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулер өз-өзін бағалауды жоғарылатқысы келсе, басқалары жалпы өзін-өзі дамыту элементі ретінде қарайды, ал кейбіреулер қоғамда өзіндік мәртебе алуға тырысады, бұл олардың мақсаттарына жету үшін қажет.

Адамдар өз-өзін дәлелдеу үшін әртүрлі әдістерді қолданады, бірақ олар екі негізгі түрге бөлінеді:

• Конструктивті: Адам өз-өзін дәлелдейді, себебі шын мәнінде өзін жетілдіре отырып, мақсатын орындап, ересек және мықты тұлғаға айналады.
• Деструктивті: Адам айналасындағылардан жоғары болуға тырысады, оларды кемсіте отырып, олардың кемшіліктерін көрсетіп, артықшылықтарын бағаламай, өзіне ойдан шығарылған жетістіктер мен таланттар жүктейді.

Өз-өзін дәлелдеудің түрлері мен мысалдары

«Өз-өзін дәлелдеу» деген сұраққа жауап бере отырып, оның екі формада болатынын анықтадық: конструктивті және деструктивті. Екеуі де түрліше көрінуі мүмкін, сондықтан оларды тереңірек және мысалдармен қарастырайық.

1. Конструктивті өз-өзін дәлелдеу

Бұл форманы жиі позитивті өз-өзін дәлелдеу деп атайды, себебі онда айналадағы адамдарды алдау немесе басқа адамның қадір-қасиетін кемсіту жоқ. Адам шынайы жетістіктермен, тұлғалық өсумен және мақсаттарына жету жолындағы прогрестерімен өз-өзін дәлелдейді. Ол «Болма, тек көрін» принципіне сәйкес қоғамда нақты мәртебе алу үшін күш жұмсауда.

Позитивті өз-өзін дәлелдеу – бұл өзін-өзі дамытудағы маңызды элемент, адамға Маслоу пирамидасының шыңына көтерілуіне мүмкіндік береді. Ол тұлғаның дамуының негізгі мақсаттарының бірі ретінде өзін-өзі жүзеге асыруға деген ұмтылысқа негізделеді. Конструктивті өз-өзін дәлелдеуде адам жеке бақытқа, мамандықта табысқа жетуге, қызықты және шабыт беретін хобби табуға, өмірдің барлық салаларында табысқа жетуге ұмтылады.

2. Деструктивті өз-өзін дәлелдеу

Бұл форма көбінесе төмен өзін-өзі бағалауы бар адамдарда көрінеді. Олар өз күштеріне сенбейді, сондықтан айналасындағылардың қадір-қасиетін кемсіту арқылы жоғарылауға тырысады. Мұндай мінез-құлық көбінесе санасыз түрде қалыптасады, сондықтан адам өз әрекеттерінің әдеттен тыс екенін байқамай қалуы мүмкін.

Деструктивті өз-өзін дәлелдеудің мысалдары:

• Жалған ақпарат тарату, әріптестері мен таныстарын үнемі талқылау;
• Aйналасындағы адамдарды негізсіз сынау;
• Агрессивті мінез-құлық, қорқыту және эмоционалды қысым көрсету;
• Әртүрлі адамдармен сөйлескенде қайталап кемсіту мен ұятқа қалдырудан көріну;
• Тек ұтылу үшін ғана таласу, кез келген жағдайда өз дұрыс екендігін дәлелдеуге ұмтылу;
• Негативті жағдайларға үнемі назар аудару;
• Бөгде адамдармен байланысыңыздың маңызы бар екенін жиі айту;
• Басшылық етуге ұмтылу.

Нәтиже

Өз-өзін дәлелдеу - бұл өмірдің барлық салаларында жетістікке жетуге мүмкіндік беретін маңызды механизм. Өзіміздің қадір-қасиетіміз бен сенімділігімізді арттыра отырып, біз өмірдің еңбегіміз үшін лайықты екенімізді біле отырып, нық әрі сенімді әрекет етуге мүмкіндік аламыз. Дегенмен, бұл конструктивті өз-өзін дәлелдеу болуы өте маңызды, тек осындай жағдайда ғана өз күш-жігеріміздің жемістерінен толығымен ләззат ала аламыз.

Аддиктивті мінез-құлық деген не?

Психология тұрғысынан алғанда, аддиктивті мінез-құлық – бұл психоактивті заттарды қабылдау немесе адамның барлық ойларын басып алатын жекелеген әрекеттерді орындау арқылы «реальдіктен қашу» тәсілі. Мұндай әрекеттерге деген әлсіздік «аддиктивтілік» деп аталады, ал оның нәтижесінде пайда болатын тәуелділік «аддикция» деп аталады.

Аддикция мен тәуелділіктің айырмашылығы

Аддикцияның кәдімгі тәуелділіктен ерекшелігі оның негізінде жатыр. Аддикция – бұл психологиялық негізі бар тәуелділіктер. Мысалы, егер адам алкогольді тек сусынның дәмін жақсы көргендіктен ішсе, бұл кәдімгі тәуелділік. Ал егер ол алкогольді реальдіктен қашу немесе жан дүниесінің ауыртпалығынан арылу үшін ішсе, онда бұл аддикция болып табылады.

Аддиктивті мінез-құлықтың белгілері

Әр адам кейде демалуы мүмкін. Бәріміз демалуды жақсы көреміз. Дегенмен, аддиктивті мінез-құлықтың ерекшеліктерін тану маңызды, ол адамдарды азаптап, олардың өмірлерін қиратуы мүмкін.

• Жиі өтірік айту: Адамдар өтірік айтуды өздері түсінбейінше бұзып жібереді.
• Жақындықтан қорқу: Аддиктивті мінез-құлықта адамдар өздерін желісіздікте сезінеді.
• Комплекстер: Зависимый адам өз-өзіне сенімсіз болуы мүмкін.
• Тревожность: Адам кез келген уақытта аддикция объектісі туралы ойланады.
• Конформизм: Олар көбінесе өзінің пікірін басқалармен сәйкестендіреді.
• Манипуляцияларға бейімділік: Аддиктивті адамдар жақындарымен манипуляция жасауды біледі.
• Жауапкершілікті басқаға аудару: Өздерінің әлсіздіктерін сыртқы факторларға кінәлайтын тұлғалар.

Аддиктивті мінез-құлықтың түрлері

Аддикциялардың түрлерін тізімдеу қиын, бірақ психологияда ең көп зерттелген түрлері:

1. Психоактивті заттарға тәуелділік (наркомания, алкоголь, дәрі-дәрмектер)
2. Компьютерлік ойындарға тәуелділік.
3. Азарт ойындарына тәуелділік.
4. Тамаққа тәуелділік.
5. Жұмыс тәуелділігі.
6. Патологиялық қызығушылық.
7. Сексуалдық тәуелділік.

Аддикциялардың себептері

Аддиктивті мінез-құлықтың тамыры бірнеше жағымсыз факторларға байланысты. Әсіресе, мұндай әсерлер бала кезінде басталады. Туа біткен бейімділіктің әсерінен аддиктивті мінез-құлыққа жол ашатын адамдар саны да арта береді.

Формаландыру сатылары

Аддиктивті мінез-құлықтың бес сатысы бар, олардың алғашқы екісі салыстырмалы қауіпсіз және қайтарымдылық бойында болады:

1. Танысу.
2. Қызығушылық.
3. Әдетке айналу.
4. Бағыну.
5. Әдетке тәуелділік апаты.

Аддиктивті мінез-құлықтың қаупі

Әлемде әрбір екінші адам өзінің аддикциясына байланысты мәселелермен кездеседі. Олардың өз ықпалында көптеген аурулар, жұмыссыздық, және отбасынан айырылу проблемалары бар. Аддикция адамның өміріне теріс әсер етеді. Бұл тәуелділіктің алдын алу маңызды.

Алдын алу мен емдеу

Аддикцияны емдеу қиын, сондықтан алдын алу шаралары ең маңызды болып табылады. Өздігінен аддикциядан шығу үшін бірінші немесе екінші сатыда болу керек. Егер тәуелділік үшінші сатыға өтсе, онда кәсіби көмек алу қажет.

Аддиктивті мінез-құлық деген не?

Психология тұрғысынан алғанда, аддиктивті мінез-құлық – бұл психоактивті заттарды қабылдау немесе адамның барлық ойларын басып алатын жекелеген әрекеттерді орындау арқылы «реальдіктен қашу» тәсілі. Мұндай әрекеттерге деген әлсіздік «аддиктивтілік» деп аталады, ал оның нәтижесінде пайда болатын тәуелділік «аддикция» деп аталады.

Аддикция мен тәуелділіктің айырмашылығы

Аддикцияның кәдімгі тәуелділіктен ерекшелігі оның негізінде жатыр. Аддикция – бұл психологиялық негізі бар тәуелділіктер. Мысалы, егер адам алкогольді тек сусынның дәмін жақсы көргендіктен ішсе, бұл кәдімгі тәуелділік. Ал егер ол алкогольді реальдіктен қашу немесе жан дүниесінің ауыртпалығынан арылу үшін ішсе, онда бұл аддикция болып табылады.

Аддиктивті мінез-құлықтың белгілері

Әр адам кейде демалуы мүмкін. Бәріміз демалуды жақсы көреміз. Дегенмен, аддиктивті мінез-құлықтың ерекшеліктерін тану маңызды, ол адамдарды азаптап, олардың өмірлерін қиратуы мүмкін.

• Жиі өтірік айту: Адамдар өтірік айтуды өздері түсінбейінше бұзып жібереді.
• Жақындықтан қорқу: Аддиктивті мінез-құлықта адамдар өздерін желісіздікте сезінеді.
• Комплекстер: Зависимый адам өз-өзіне сенімсіз болуы мүмкін.
• Тревожность: Адам кез келген уақытта аддикция объектісі туралы ойланады.
• Конформизм: Олар көбінесе өзінің пікірін басқалармен сәйкестендіреді.
• Манипуляцияларға бейімділік: Аддиктивті адамдар жақындарымен манипуляция жасауды біледі.
• Жауапкершілікті басқаға аудару: Өздерінің әлсіздіктерін сыртқы факторларға кінәлайтын тұлғалар.

Аддиктивті мінез-құлықтың түрлері

Аддикциялардың түрлерін тізімдеу қиын, бірақ психологияда ең көп зерттелген түрлері:

1. Психоактивті заттарға тәуелділік (наркомания, алкоголь, дәрі-дәрмектер)
2. Компьютерлік ойындарға тәуелділік.
3. Азарт ойындарына тәуелділік.
4. Тамаққа тәуелділік.
5. Жұмыс тәуелділігі.
6. Патологиялық қызығушылық.
7. Сексуалдық тәуелділік.

Аддикциялардың себептері

Аддиктивті мінез-құлықтың тамыры бірнеше жағымсыз факторларға байланысты. Әсіресе, мұндай әсерлер бала кезінде басталады. Туа біткен бейімділіктің әсерінен аддиктивті мінез-құлыққа жол ашатын адамдар саны да арта береді.

Формаландыру сатылары

Аддиктивті мінез-құлықтың бес сатысы бар, олардың алғашқы екісі салыстырмалы қауіпсіз және қайтарымдылық бойында болады:

1. Танысу.
2. Қызығушылық.
3. Әдетке айналу.
4. Бағыну.
5. Әдетке тәуелділік апаты.

Аддиктивті мінез-құлықтың қаупі

Әлемде әрбір екінші адам өзінің аддикциясына байланысты мәселелермен кездеседі. Олардың өз ықпалында көптеген аурулар, жұмыссыздық, және отбасынан айырылу проблемалары бар. Аддикция адамның өміріне теріс әсер етеді. Бұл тәуелділіктің алдын алу маңызды.

Алдын алу мен емдеу

Аддикцияны емдеу қиын, сондықтан алдын алу шаралары ең маңызды болып табылады. Өздігінен аддикциядан шығу үшін бірінші немесе екінші сатыда болу керек. Егер тәуелділік үшінші сатыға өтсе, онда кәсіби көмек алу қажет.