Ring My Bell қандай ән?

Ring My Bell 1979 жылы жарыққа шықты және америкалық әнші Anita Ward-тың ең танымал хитіне айналды. Әннің авторы әрі продюсері Frederick Knight болды.

Сол жылы композиция АҚШ-тағы хит-парадтың бірінші орнына көтерілді. Ұлыбританияда да ән үлкен жетістікке жетті: Official Charts дерегінше, Ring My Bell ресми синглдер чартында бірінші орын алып, екі апта бойы көш бастаған.

Әннің тарихы TikTok-тен әлдеқайда бұрын қызық болған. Бастапқыда Ring My Bell жас әнші Stacy Lattisaw үшін жазылған, ол кезде мәтін жасөспірімдердің телефонмен сөйлесуі туралы жеңіл ән ретінде ойластырылған. Кейін композиция Anita Ward-қа беріліп, мәтін ересек аудиторияға бейімделді.

Anita Ward үшін бұл әлемдік деңгейдегі жалғыз ірі хит болды. Бірақ ән поп-мәдениетте із қалдырды. Grammy сайтындағы мәліметке қарағанда, Ward 1980 жылы Best Female R&B Vocal Performance санатында Grammy номинациясына ұсынылған.

TikTok оны неге ақша әні деп жүр?

Жаңа қызығушылық 2026 жылы TikTok-та күшейді. Қолданушылар Ring My Bell әнін таңертең тыңдап, оған би билеп, содан кейін ақшалай табыс, жұмыс ұсынысы, жақсы жаңалық немесе сәтті күн болғанын айта бастады.

Әлеуметтік желідегі нұсқа бойынша, бұл әнде abundance frequency, яғни молшылық жиілігі бар-мыс. Трендтің негізгі ойы мынадай: әнді тұрақты тыңдасаң, ақша, табыс және жаңа мүмкіндік тартылады.

Бұл идея тез тарап, әннің тыңдалуына да әсер етті. MusicRadar Billboard дерегіне сүйеніп, 2026 жылғы 5 наурызда аяқталған аптада АҚШ-та ән 2,53 миллион рет тыңдалғанын жазды. Бұл алдыңғы аптамен салыстырғанда 277 пайызға көп.

Қызығушылық тек TikTok-та ғана қалған жоқ. 2026 жылғы наурызда Ring My Bell Ұлыбритания чарттарына қайта кірді. Official Charts дерегінде әннің синглдер сатылымы чартында 31-орынға, жүктеу чартында 29-орынға көтерілгені көрсетілген.

Молшылық жиілігі деген не?

TikTok-тағы эзотерикалық контентте abundance frequency деп адамды байлыққа, сәттілікке немесе жақсы мүмкіндікке икемдейді-мыс деген дыбысты айтады. Мұндай роликтерде кейде 888 Hz, 432 Hz немесе 528 Hz сияқты сандар аталады.

Бірақ бұл ғылыми дәлел деген сөз емес. Bustle бұл трендті талдап, дәлелденген ақша жиілігі жоқ екенін, ал Ring My Bell ішінде байлық шақыратын ерекше бір жиілік табылғаны расталмағанын жазды.

Мұның қарапайым түсіндірмесі бар. Ырғақты әрі көңілді музыка адамның көңіл күйін көтеріп, сенімділігін арттыруы мүмкін. Егер адам содан кейін белсендірек әрекет етіп, ұсыныстарға ашығырақ қарап, күнін жақсы энергиямен бастаса, ол расында көбірек мүмкіндік байқауы мүмкін.

Бірақ бұл әннің сиқыры емес, адамның көңіл күйі мен мінез-құлқының әсері болуы ықтимал.

Бұл әнді казиноға шынымен тыйым салған ба?

Трендтің ең қызық бөлігі мына аңызбен байланысты: Ring My Bell әнін казиноға қоюға тыйым салынған, себебі ол ұтыс пен байлық тартады-мыс. Мұндай нұсқа TikTok пен Instagram-да жиі айтылады.

Алайда бұған сенімді дәлел жоқ. Ашық дереккөздерде казино желілері немесе ойын индустриясы тарапынан мұндай ресми тыйым салынғанын растайтын ақпарат табылмайды.

Бұл аңыздың таралуы түсінікті. Казино, ақша, сәттілік және ескі диско-хит бір сюжетке жиналғанда, ол әлеуметтік желі үшін өте ыңғайлы оқиғаға айналады. Әсіресе әннің атауындағы қоңырау үні мен жеңіл би ырғағы бұл идеяны есте қаларлық етеді.

Оригиналды қайдан тыңдауға болады?

Ring My Bell әнінің ресми нұсқасын Malaco Music Group-тың YouTube-каналынан тыңдауға болады. Қазір әлеуметтік желіде қайта таралып жатқан негізгі нұсқа да осы классикалық диско-хитке негізделген.

Бұл сирек кездесетін жағдай: ескі ән жаңа сериалдың, ремикстің немесе жарнаманың арқасында емес, TikTok-тағы түсініксіз, бірақ жұқпалы теорияның арқасында қайта танылды. Ән ақшаға кепілдік бермейді. Бірақ адамдарды қайта билетуге күші жеткен сияқты.

Ring My Bell қандай ән?

Ring My Bell 1979 жылы жарыққа шықты және америкалық әнші Anita Ward-тың ең танымал хитіне айналды. Әннің авторы әрі продюсері Frederick Knight болды.

Сол жылы композиция АҚШ-тағы хит-парадтың бірінші орнына көтерілді. Ұлыбританияда да ән үлкен жетістікке жетті: Official Charts дерегінше, Ring My Bell ресми синглдер чартында бірінші орын алып, екі апта бойы көш бастаған.

Әннің тарихы TikTok-тен әлдеқайда бұрын қызық болған. Бастапқыда Ring My Bell жас әнші Stacy Lattisaw үшін жазылған, ол кезде мәтін жасөспірімдердің телефонмен сөйлесуі туралы жеңіл ән ретінде ойластырылған. Кейін композиция Anita Ward-қа беріліп, мәтін ересек аудиторияға бейімделді.

Anita Ward үшін бұл әлемдік деңгейдегі жалғыз ірі хит болды. Бірақ ән поп-мәдениетте із қалдырды. Grammy сайтындағы мәліметке қарағанда, Ward 1980 жылы Best Female R&B Vocal Performance санатында Grammy номинациясына ұсынылған.

TikTok оны неге ақша әні деп жүр?

Жаңа қызығушылық 2026 жылы TikTok-та күшейді. Қолданушылар Ring My Bell әнін таңертең тыңдап, оған би билеп, содан кейін ақшалай табыс, жұмыс ұсынысы, жақсы жаңалық немесе сәтті күн болғанын айта бастады.

Әлеуметтік желідегі нұсқа бойынша, бұл әнде abundance frequency, яғни молшылық жиілігі бар-мыс. Трендтің негізгі ойы мынадай: әнді тұрақты тыңдасаң, ақша, табыс және жаңа мүмкіндік тартылады.

Бұл идея тез тарап, әннің тыңдалуына да әсер етті. MusicRadar Billboard дерегіне сүйеніп, 2026 жылғы 5 наурызда аяқталған аптада АҚШ-та ән 2,53 миллион рет тыңдалғанын жазды. Бұл алдыңғы аптамен салыстырғанда 277 пайызға көп.

Қызығушылық тек TikTok-та ғана қалған жоқ. 2026 жылғы наурызда Ring My Bell Ұлыбритания чарттарына қайта кірді. Official Charts дерегінде әннің синглдер сатылымы чартында 31-орынға, жүктеу чартында 29-орынға көтерілгені көрсетілген.

Молшылық жиілігі деген не?

TikTok-тағы эзотерикалық контентте abundance frequency деп адамды байлыққа, сәттілікке немесе жақсы мүмкіндікке икемдейді-мыс деген дыбысты айтады. Мұндай роликтерде кейде 888 Hz, 432 Hz немесе 528 Hz сияқты сандар аталады.

Бірақ бұл ғылыми дәлел деген сөз емес. Bustle бұл трендті талдап, дәлелденген ақша жиілігі жоқ екенін, ал Ring My Bell ішінде байлық шақыратын ерекше бір жиілік табылғаны расталмағанын жазды.

Мұның қарапайым түсіндірмесі бар. Ырғақты әрі көңілді музыка адамның көңіл күйін көтеріп, сенімділігін арттыруы мүмкін. Егер адам содан кейін белсендірек әрекет етіп, ұсыныстарға ашығырақ қарап, күнін жақсы энергиямен бастаса, ол расында көбірек мүмкіндік байқауы мүмкін.

Бірақ бұл әннің сиқыры емес, адамның көңіл күйі мен мінез-құлқының әсері болуы ықтимал.

Бұл әнді казиноға шынымен тыйым салған ба?

Трендтің ең қызық бөлігі мына аңызбен байланысты: Ring My Bell әнін казиноға қоюға тыйым салынған, себебі ол ұтыс пен байлық тартады-мыс. Мұндай нұсқа TikTok пен Instagram-да жиі айтылады.

Алайда бұған сенімді дәлел жоқ. Ашық дереккөздерде казино желілері немесе ойын индустриясы тарапынан мұндай ресми тыйым салынғанын растайтын ақпарат табылмайды.

Бұл аңыздың таралуы түсінікті. Казино, ақша, сәттілік және ескі диско-хит бір сюжетке жиналғанда, ол әлеуметтік желі үшін өте ыңғайлы оқиғаға айналады. Әсіресе әннің атауындағы қоңырау үні мен жеңіл би ырғағы бұл идеяны есте қаларлық етеді.

Оригиналды қайдан тыңдауға болады?

Ring My Bell әнінің ресми нұсқасын Malaco Music Group-тың YouTube-каналынан тыңдауға болады. Қазір әлеуметтік желіде қайта таралып жатқан негізгі нұсқа да осы классикалық диско-хитке негізделген.

Бұл сирек кездесетін жағдай: ескі ән жаңа сериалдың, ремикстің немесе жарнаманың арқасында емес, TikTok-тағы түсініксіз, бірақ жұқпалы теорияның арқасында қайта танылды. Ән ақшаға кепілдік бермейді. Бірақ адамдарды қайта билетуге күші жеткен сияқты.

Кәдімгі балмұздақтың өзі күрделі өнім: оның ішінде сүт майы, сүт ақуызы, қант, су, ауа көпіршіктері және құрылымды ұстайтын қоспалар болады. АҚШ-тағы FDA стандарты бойынша ice cream деп аталатын өнімде кемінде 10% сүт майы болуы керек. Ал USDA стандарты балмұздақтың жалпы сүт қатты заттары мен салмағына да талап қояды.

Неге ол бірден су болып ақпайды

Балмұздақ ерімейді деу дұрыс емес. Мұз бәрібір ериді. Бірақ кейбір өнімдер ерігеннен кейін де бірден жайылып кетпей, пішінін ұзақ сақтайды. Бұған май мен ақуыздың тор тәрізді құрылымы, ауа көпіршіктері және тұрақтандырғыштар әсер етеді.

Висконсин-Мэдисон университетінің тағам ғылымы бойынша материалында «no-melt ice cream» тәжірибесі түсіндірілген. Зерттеушілер кейбір табиғи қосылыстар мұздың еруін тоқтатпайтынын, бірақ май мен ақуыз арасындағы құрылымды күшейтіп, еріген массаның ағып кетуін баяулататынын жазады. Толығырақ университет материалында айтылған.

Сондықтан видеоға қарап бірден «өнім пластиктен жасалған» немесе «мүлде ерімейді» деу дұрыс емес. Бірақ мұндай көрініс қаптамадағы құрамды мұқият қарауға себеп бола алады.

Құрамда не көбейсе, десерт өзгеше болады

Өндірушілер балмұздақтың бағасын, сақтау мерзімін және тасымалдауға төзімділігін реттеу үшін рецептураны өзгерте алады. Кей өнімде құрғақ заттар, мальтодекстрин, глюкоза шәрбаты, өсімдік майы, қоюландырғыштар, эмульгаторлар және тұрақтандырғыштар көбірек болуы мүмкін.

Эмульгаторлар май мен судың араласып тұруына көмектеседі. Оклахома мемлекеттік университетінің түсіндірмесінде олар су мен май сияқты араласпайтын фазалардың тұрақтылығын арттыратыны жазылған. Ал балмұздақ өндірісінде тұрақтандырғыштар мұз кристалдарының өсуін тежеп, өнімнің құрылымын сақтауға көмектеседі.

Мұның бәрі міндетті түрде қауіпті деген сөз емес. Бірақ өнімнің дәмі, құнарлығы және бағасы өзгереді. Мысалы, сүт майының орнына өсімдік майы қолданылса, ол тұтынушы үшін маңызды белгі болуы мүмкін. Мұндай өнімнің атауы мен таңбалауы да басқа болуы ықтимал.

Ауа да маңызды ингредиент

Балмұздаққа ауа арнайы енгізіледі. Ол өнімді жеңіл, жұмсақ және көлемді етеді. Бірақ ауа тым көп болса, адам бір қарағанда үлкен қаптама алғандай көрінеді, ал нақты тағамдық тығыздығы төмен болуы мүмкін.

Өндірісте бұл көрсеткіш overrun деп аталады. Яғни қоспаның мұздату кезінде ауа есебінен қанша ұлғайғанын көрсетеді. Ауа көп болған сайын өнім жеңілдейді, бағасы арзан сезілуі мүмкін, бірақ дәмі мен құрылымы да өзгереді.

Қазақстанда қаптамадан нені қарау керек

Қазақстанда сүт және сүт өнімдері техникалық регламенттермен реттеледі. gov.kz сайтындағы түсіндірмеде сүт өнімдерінің таңбалауында құрамы, май үлесі, сақтау шарттары және сүт майын алмастырғыш болса, соған қатысты мәлімет көрсетілуі керек екені жазылған.

Сондықтан дүкенде тек үлкен жазуға емес, ұсақ құрамға да қараған дұрыс. Қаптамада «өсімдік майы», «сүт майын алмастырғыш», «молокосодержащий продукт», «мұздатылған десерт» сияқты сөздер болса, бұл өнім кәдімгі пломбирден немесе сүтті балмұздақтан өзгеше болуы мүмкін.

Сатып аларда қысқа тексеріс

• Алдымен өнімнің нақты атауын оқыңыз: балмұздақ па, әлде мұздатылған десерт пе.
• Құрамында сүт майы бар ма, әлде өсімдік майы көрсетілген бе, соған қараңыз.
• Қант, глюкоза шәрбаты, мальтодекстрин және қоюландырғыштар тізімде қай жерде тұрғанын тексеріңіз.
• Қаптама ісініп тұрса, мұз кристалдары көп болса немесе өнім қайта қатып қалғандай көрінсе, алмауға болады.
• Балаларға аларда құрамы қысқа әрі түсінікті өнімді таңдаған дұрыс.

Ыстық су астында пішінін сақтаған десерт міндетті түрде қауіпті деген сөз емес. Бірақ мұндай видео бір нәрсені жақсы көрсетеді: қазіргі балмұздақтың бәрі бірдей емес. Бірі сүт майы мен қарапайым құрамға жақын болса, екіншісі арзандау, тұрақтырақ және көбірек өңделген мұздатылған десерт болуы мүмкін.

Кәдімгі балмұздақтың өзі күрделі өнім: оның ішінде сүт майы, сүт ақуызы, қант, су, ауа көпіршіктері және құрылымды ұстайтын қоспалар болады. АҚШ-тағы FDA стандарты бойынша ice cream деп аталатын өнімде кемінде 10% сүт майы болуы керек. Ал USDA стандарты балмұздақтың жалпы сүт қатты заттары мен салмағына да талап қояды.

Неге ол бірден су болып ақпайды

Балмұздақ ерімейді деу дұрыс емес. Мұз бәрібір ериді. Бірақ кейбір өнімдер ерігеннен кейін де бірден жайылып кетпей, пішінін ұзақ сақтайды. Бұған май мен ақуыздың тор тәрізді құрылымы, ауа көпіршіктері және тұрақтандырғыштар әсер етеді.

Висконсин-Мэдисон университетінің тағам ғылымы бойынша материалында «no-melt ice cream» тәжірибесі түсіндірілген. Зерттеушілер кейбір табиғи қосылыстар мұздың еруін тоқтатпайтынын, бірақ май мен ақуыз арасындағы құрылымды күшейтіп, еріген массаның ағып кетуін баяулататынын жазады. Толығырақ университет материалында айтылған.

Сондықтан видеоға қарап бірден «өнім пластиктен жасалған» немесе «мүлде ерімейді» деу дұрыс емес. Бірақ мұндай көрініс қаптамадағы құрамды мұқият қарауға себеп бола алады.

Құрамда не көбейсе, десерт өзгеше болады

Өндірушілер балмұздақтың бағасын, сақтау мерзімін және тасымалдауға төзімділігін реттеу үшін рецептураны өзгерте алады. Кей өнімде құрғақ заттар, мальтодекстрин, глюкоза шәрбаты, өсімдік майы, қоюландырғыштар, эмульгаторлар және тұрақтандырғыштар көбірек болуы мүмкін.

Эмульгаторлар май мен судың араласып тұруына көмектеседі. Оклахома мемлекеттік университетінің түсіндірмесінде олар су мен май сияқты араласпайтын фазалардың тұрақтылығын арттыратыны жазылған. Ал балмұздақ өндірісінде тұрақтандырғыштар мұз кристалдарының өсуін тежеп, өнімнің құрылымын сақтауға көмектеседі.

Мұның бәрі міндетті түрде қауіпті деген сөз емес. Бірақ өнімнің дәмі, құнарлығы және бағасы өзгереді. Мысалы, сүт майының орнына өсімдік майы қолданылса, ол тұтынушы үшін маңызды белгі болуы мүмкін. Мұндай өнімнің атауы мен таңбалауы да басқа болуы ықтимал.

Ауа да маңызды ингредиент

Балмұздаққа ауа арнайы енгізіледі. Ол өнімді жеңіл, жұмсақ және көлемді етеді. Бірақ ауа тым көп болса, адам бір қарағанда үлкен қаптама алғандай көрінеді, ал нақты тағамдық тығыздығы төмен болуы мүмкін.

Өндірісте бұл көрсеткіш overrun деп аталады. Яғни қоспаның мұздату кезінде ауа есебінен қанша ұлғайғанын көрсетеді. Ауа көп болған сайын өнім жеңілдейді, бағасы арзан сезілуі мүмкін, бірақ дәмі мен құрылымы да өзгереді.

Қазақстанда қаптамадан нені қарау керек

Қазақстанда сүт және сүт өнімдері техникалық регламенттермен реттеледі. gov.kz сайтындағы түсіндірмеде сүт өнімдерінің таңбалауында құрамы, май үлесі, сақтау шарттары және сүт майын алмастырғыш болса, соған қатысты мәлімет көрсетілуі керек екені жазылған.

Сондықтан дүкенде тек үлкен жазуға емес, ұсақ құрамға да қараған дұрыс. Қаптамада «өсімдік майы», «сүт майын алмастырғыш», «молокосодержащий продукт», «мұздатылған десерт» сияқты сөздер болса, бұл өнім кәдімгі пломбирден немесе сүтті балмұздақтан өзгеше болуы мүмкін.

Сатып аларда қысқа тексеріс

• Алдымен өнімнің нақты атауын оқыңыз: балмұздақ па, әлде мұздатылған десерт пе.
• Құрамында сүт майы бар ма, әлде өсімдік майы көрсетілген бе, соған қараңыз.
• Қант, глюкоза шәрбаты, мальтодекстрин және қоюландырғыштар тізімде қай жерде тұрғанын тексеріңіз.
• Қаптама ісініп тұрса, мұз кристалдары көп болса немесе өнім қайта қатып қалғандай көрінсе, алмауға болады.
• Балаларға аларда құрамы қысқа әрі түсінікті өнімді таңдаған дұрыс.

Ыстық су астында пішінін сақтаған десерт міндетті түрде қауіпті деген сөз емес. Бірақ мұндай видео бір нәрсені жақсы көрсетеді: қазіргі балмұздақтың бәрі бірдей емес. Бірі сүт майы мен қарапайым құрамға жақын болса, екіншісі арзандау, тұрақтырақ және көбірек өңделген мұздатылған десерт болуы мүмкін.

Сатып алушылар үшін бұл кейбір таныс өнімдердің құрамы, ал кейде сыртқы түсі де біртіндеп өзгеруі мүмкін деген сөз. Әңгіме рецепті толық ауыстыру туралы емес, сусын, тәтті, десерт, дайын тағам және жеңіл тағамдарға ашық түс беру үшін қолданылатын жасанды бояғыштардан бас тарту туралы болып отыр.

Компания жаһандық портфельді өзгертпек

Reuters мәліметінше, Nestle мұндай мақсатты бүкіл әлемдегі өнімдеріне қойған алғашқы ірі азық-түлік компанияларының бірі болып отыр. Бұған дейін мұндай қадамдар көбіне белгілі бір елге немесе жеке өнім желісіне ғана қатысты жасалатын.

АҚШ-та бұл процесс жылдамырақ жүрді. Nestle USA бұған дейін тамақ пен сусын портфелінен FD&C санатындағы жасанды бояғыштарды алып тастау жоспарын жариялаған, кейін бұл жұмысты 2026 жылы аяқтағанын хабарлады.

Жасанды бояғышты алып тастау сырттай оңай көрінгенімен, өндіріс үшін күрделі жұмыс. Компания балама бояғыштың қауіпсіздігін, сақтау кезіндегі тұрақтылығын, дәмге әсерін және өнімнің сатып алушыға үйреншікті көрінісін ескеруі керек.

Неге өндірушілер құрамға көбірек мән бере бастады

Соңғы жылдары көптеген елде адамдар өнімнің құрамын жиі қарайтын болды. Бұрын сатып алушы көбіне бағаға, дәмге және жарамдылық мерзіміне қараса, қазір қант, май, тұз, бояғыш, хош иістендіргіш сияқты қоспаларға да назар аударады.

Ірі өндірушілер үшін бұл тек денсаулық туралы мәселе емес. Бұл сенім мәселесіне де айналды. Адамдар өзіне және баласына қандай өнім алып жатқанын түсінгісі келеді.

Бірақ жасанды бояғыштың алынуы өнім бірден пайдалы болып кетеді дегенді білдірмейді. Тәттілерде қант көп болуы мүмкін, ал снектерде тұз бен май мөлшері жоғары күйінде қалуы ықтимал. Дегенмен бұл нарықтың тұтынушы талабына жауап бере бастағанын көрсетеді.

Қазақстандағы сатып алушыларға әсері қандай

Nestle өнімдері Қазақстан дүкендерінде кең таралған. Олардың қатарында сусындар, таңғы асқа арналған өнімдер, тәттілер, балаларға арналған тауарлар және басқа да азық-түлік түрлері бар.

Егер компания рецептураны жаһандық деңгейде өзгертсе, уақыт өте келе бұл Қазақстанда сатылатын өнімдерге де әсер етуі мүмкін. Бірақ Nestle әзірге Қазақстан нарығына арналған жеке тізім жариялаған жоқ. Қай өнім бірінші өзгеретіні де нақты айтылмады.

Сатып алушылар үшін ең дұрыс жол, қаптамадағы құрамды оқу. Егер рецептура өзгерсе, бояғыштар туралы ақпарат та заттаңбада жаңаруы тиіс.

Кей өнімнің түсі бұрынғыдай қанық болмауы мүмкін

Жасанды бояғыштар тағамға ашық әрі тұрақты түс беру үшін қолданылады. Табиғи немесе балама бояғыштар кейде дәл сондай қанық реңк бере алмауы мүмкін.

Сондықтан кей өнімдердің түсі бұрынғыдан сәл бәсең көрінуі ықтимал. Бұл сапа нашарлады деген сөз емес. Керісінше, өндіруші құрамды өзгертіп, өнімнің сыртқы көрінісін сақтауға тырысуы мүмкін.

Компания жоспарды 2026 жылдың соңына дейін аяқтамақ. Егер Nestle бұл межеге жетсе, басқа ірі азық-түлік өндірушілеріне де қысым күшеюі мүмкін. Өйткені тұтынушылар енді өнімнің дәмімен ғана емес, оның құрамымен де көбірек санасады.

Сатып алушылар үшін бұл кейбір таныс өнімдердің құрамы, ал кейде сыртқы түсі де біртіндеп өзгеруі мүмкін деген сөз. Әңгіме рецепті толық ауыстыру туралы емес, сусын, тәтті, десерт, дайын тағам және жеңіл тағамдарға ашық түс беру үшін қолданылатын жасанды бояғыштардан бас тарту туралы болып отыр.

Компания жаһандық портфельді өзгертпек

Reuters мәліметінше, Nestle мұндай мақсатты бүкіл әлемдегі өнімдеріне қойған алғашқы ірі азық-түлік компанияларының бірі болып отыр. Бұған дейін мұндай қадамдар көбіне белгілі бір елге немесе жеке өнім желісіне ғана қатысты жасалатын.

АҚШ-та бұл процесс жылдамырақ жүрді. Nestle USA бұған дейін тамақ пен сусын портфелінен FD&C санатындағы жасанды бояғыштарды алып тастау жоспарын жариялаған, кейін бұл жұмысты 2026 жылы аяқтағанын хабарлады.

Жасанды бояғышты алып тастау сырттай оңай көрінгенімен, өндіріс үшін күрделі жұмыс. Компания балама бояғыштың қауіпсіздігін, сақтау кезіндегі тұрақтылығын, дәмге әсерін және өнімнің сатып алушыға үйреншікті көрінісін ескеруі керек.

Неге өндірушілер құрамға көбірек мән бере бастады

Соңғы жылдары көптеген елде адамдар өнімнің құрамын жиі қарайтын болды. Бұрын сатып алушы көбіне бағаға, дәмге және жарамдылық мерзіміне қараса, қазір қант, май, тұз, бояғыш, хош иістендіргіш сияқты қоспаларға да назар аударады.

Ірі өндірушілер үшін бұл тек денсаулық туралы мәселе емес. Бұл сенім мәселесіне де айналды. Адамдар өзіне және баласына қандай өнім алып жатқанын түсінгісі келеді.

Бірақ жасанды бояғыштың алынуы өнім бірден пайдалы болып кетеді дегенді білдірмейді. Тәттілерде қант көп болуы мүмкін, ал снектерде тұз бен май мөлшері жоғары күйінде қалуы ықтимал. Дегенмен бұл нарықтың тұтынушы талабына жауап бере бастағанын көрсетеді.

Қазақстандағы сатып алушыларға әсері қандай

Nestle өнімдері Қазақстан дүкендерінде кең таралған. Олардың қатарында сусындар, таңғы асқа арналған өнімдер, тәттілер, балаларға арналған тауарлар және басқа да азық-түлік түрлері бар.

Егер компания рецептураны жаһандық деңгейде өзгертсе, уақыт өте келе бұл Қазақстанда сатылатын өнімдерге де әсер етуі мүмкін. Бірақ Nestle әзірге Қазақстан нарығына арналған жеке тізім жариялаған жоқ. Қай өнім бірінші өзгеретіні де нақты айтылмады.

Сатып алушылар үшін ең дұрыс жол, қаптамадағы құрамды оқу. Егер рецептура өзгерсе, бояғыштар туралы ақпарат та заттаңбада жаңаруы тиіс.

Кей өнімнің түсі бұрынғыдай қанық болмауы мүмкін

Жасанды бояғыштар тағамға ашық әрі тұрақты түс беру үшін қолданылады. Табиғи немесе балама бояғыштар кейде дәл сондай қанық реңк бере алмауы мүмкін.

Сондықтан кей өнімдердің түсі бұрынғыдан сәл бәсең көрінуі ықтимал. Бұл сапа нашарлады деген сөз емес. Керісінше, өндіруші құрамды өзгертіп, өнімнің сыртқы көрінісін сақтауға тырысуы мүмкін.

Компания жоспарды 2026 жылдың соңына дейін аяқтамақ. Егер Nestle бұл межеге жетсе, басқа ірі азық-түлік өндірушілеріне де қысым күшеюі мүмкін. Өйткені тұтынушылар енді өнімнің дәмімен ғана емес, оның құрамымен де көбірек санасады.

Бұл оқиға көбіне қарапайым бизнес-аңыз сияқты айтылады: Nike Мессидің отбасына бірнеше спорттық костюм бермей қойған, ал Adidas сол сәтті пайдаланып, болашақ футбол жұлдызын өз жағына шығарған. Негізінде жағдай бұдан күрделірек болған. Бірақ дәл осы ұсақ көрінетін эпизод үлкен брендтер үшін сенімнің қаншалықты маңызды екенін көрсетті.

Месси Nike-пен бастаған

Месси Adidas-қа ауысқанға дейін Nike-пен байланыста болды. Brabners заң компаниясының футболшылардың имидж құқығы туралы талдауында аргентиналық ойыншының 14 жасынан бастап Nike демеушілігінде болғаны және «Барселонадағы» алғашқы ойындарының бірінде осы брендтің бутсыларын кигені жазылған.

Nike үшін бұл үлкен мүмкіндік еді. Компания сол кезеңде футболдың екі болашақ символын қатар ұстай алатын: Криштиану Роналду мен Лионель Мессиді. Роналду Nike-пен ұзақ жылдарға қалды. Ал Месси кейін Adidas-тың басты тұлғаларының біріне айналды.

The18 жазуынша, 2006 жылғы әлем чемпионаты алдында Nike Мессидің қатысуымен жарнамалық науқан дайындаған. Бірақ турнирге аз уақыт қалғанда жас футболшының Adidas-қа өтетіні белгілі болды. Бұл жай ғана бутсы ауыстыру емес еді. Ол кезде Месси «Барселонадағы» жаңа дәуірдің мұрагері ретінде көріне бастаған.

Даудың ортасында неге спорттық костюм жүр

Оқиғаның ең көп айтылатын бөлігі Хорхе Мессиге, футболшының әкесі әрі өкіліне қатысты. Messi vs. Ronaldo кітабының мазмұны бойынша, ол Nike-тен отбасы үшін бірнеше экипировка жиынтығын сұраған. Өтініш аса үлкен болмаған, бірақ брендтің Испаниядағы да, Оңтүстік Америкадағы да бөлімшесі оған жауап бермегені айтылады.

Inc басылымы The Wall Street Journal дерегіне сүйеніп, осыған ұқсас нұсқаны келтіреді: Nike Мессиді жоғалтқан жағдайды білетін адамның айтуынша, қарым-қатынас қосымша экипировка туралы тұрмыстық өтініштен кейін салқындаған. Бұл келісім тек костюм үшін бұзылды деген сөз емес. Бірақ ойыншының отбасы үшін мұндай үнсіздік брендтің көзқарасын көрсеткен белгі болуы мүмкін.

Adidas-тың мақсаты әлдеқайда анық еді: әлемдегі ең талантты жас футболшылардың бірін өзіне алу. Brabners дерегінше, 2006 жылы Adidas Мессиге Nike ұсынған жылдық төлемнен шамамен екі есе көп ақша ұсынған. Осыдан кейін футболшы неміс компаниясымен келісімге келген.

Nike Мессиді тоқтатуға тырысты

The18 мәліметінше, Nike кейін Мессидің кетуіне қарсы шығып, мұны бұрынғы келісімдердің бұзылуы деп санаған. Бірақ сот футболшының жағына шыққан. Бренд сүйенген құжат толыққанды келісімшарт емес, ниет туралы хат немесе бутсы киюге қатысты міндеттеме ретінде сипатталған.

Сондықтан бұл оқиғаны «Nike бірнеше костюм бермей, миллиардтан айырылды» деп тым жеңіл түсіндіру дұрыс емес. Мұнда бірнеше фактор қатар әсер етті: ақша, футболшының отбасымен қарым-қатынас, құжаттардың заңдық күші және брендтің Мессидің болашақтағы рөлін қаншалықты дұрыс бағалағаны.

Adidas бұл келісімнен не ұтты

Adidas үшін Мессимен келісім спорт маркетингіндегі ең сәтті инвестициялардың біріне айналды. Аргентиналық футболшы сегіз рет «Алтын доп» алды, әлем чемпионы болды, «Барселона», Аргентина құрамасы және тұтас футбол дәуірінің символына айналды.

2017 жылы Месси Adidas-пен ынтымақтастығын ұзартты. Forbes сол кезде келісімнің қаржылық шарттары ашылмағанын, бірақ оның өмірлік келісім немесе кемі ойыншылық мансабының соңына дейін есептелген шарт ретінде сипатталғанын жазды. Әртүрлі медиа бұл келісімнің құнын әрқалай бағалайды, сондықтан нақты соманы факт ретінде айту дұрыс емес.

Adidas Мессимен байланысын әлі де пайдаланып келеді. 2026 жылы бренд El Último Tango бутсыларын таныстырды. Бұл модель Месси мансабының ерте кезеңінде киген F50.6 TUNIT бутсыларынан шабыт алған. Adidas сайтында жаңа F50 Messi үлгілерінің бірі де 2006 жылғы алғашқы әлем чемпионатында киген F50 Tunit бутсыларымен байланыстырылғаны көрсетілген.

Бұл оқиға бизнеске қандай сабақ береді

Nike пен Мессидің хикаясы бизнес үшін ыңғайлы мысалға айналды. Кейде компания бір үлкен шешімнен емес, ұсақ көрінетін бірнеше белгі арқылы сенімді жоғалтады. Егер жас талант пен оның отбасы өздерін екінші қатардағы адам ретінде сезінсе, бәсекелеске тек көбірек назар аудару жеткілікті болуы мүмкін.

Дегенмен Nike нақты қанша ақша жоғалтты дегенді ашық дереккөздерге сүйеніп дәл айту мүмкін емес. Forbes 2023 жылы Bernstein сарапшылары Мессидің MLS-ке келуі Adidas-тың нарықтық құнына шамамен 10 млрд доллар қосуы мүмкін деп болжағанын жазды. Бірақ бұл Nike-тың нақты шығыны емес, болашақ әсер туралы болжам ғана еді.

Бұл оқиғаның басты түйіні бірнеше спорттық костюмнің бағасында емес. Негізгі мәселе мынада: Nike кейін тұтас футбол дәуірінің бет-бейнесіне айналған ойыншыны ұстап қала алмады. Ал Adidas Мессиден жай ғана талантты жасөспірімді емес, айналасына ұзақ жылдық жаһандық тарих құруға болатын тұлғаны көрді.

Бұл оқиға көбіне қарапайым бизнес-аңыз сияқты айтылады: Nike Мессидің отбасына бірнеше спорттық костюм бермей қойған, ал Adidas сол сәтті пайдаланып, болашақ футбол жұлдызын өз жағына шығарған. Негізінде жағдай бұдан күрделірек болған. Бірақ дәл осы ұсақ көрінетін эпизод үлкен брендтер үшін сенімнің қаншалықты маңызды екенін көрсетті.

Месси Nike-пен бастаған

Месси Adidas-қа ауысқанға дейін Nike-пен байланыста болды. Brabners заң компаниясының футболшылардың имидж құқығы туралы талдауында аргентиналық ойыншының 14 жасынан бастап Nike демеушілігінде болғаны және «Барселонадағы» алғашқы ойындарының бірінде осы брендтің бутсыларын кигені жазылған.

Nike үшін бұл үлкен мүмкіндік еді. Компания сол кезеңде футболдың екі болашақ символын қатар ұстай алатын: Криштиану Роналду мен Лионель Мессиді. Роналду Nike-пен ұзақ жылдарға қалды. Ал Месси кейін Adidas-тың басты тұлғаларының біріне айналды.

The18 жазуынша, 2006 жылғы әлем чемпионаты алдында Nike Мессидің қатысуымен жарнамалық науқан дайындаған. Бірақ турнирге аз уақыт қалғанда жас футболшының Adidas-қа өтетіні белгілі болды. Бұл жай ғана бутсы ауыстыру емес еді. Ол кезде Месси «Барселонадағы» жаңа дәуірдің мұрагері ретінде көріне бастаған.

Даудың ортасында неге спорттық костюм жүр

Оқиғаның ең көп айтылатын бөлігі Хорхе Мессиге, футболшының әкесі әрі өкіліне қатысты. Messi vs. Ronaldo кітабының мазмұны бойынша, ол Nike-тен отбасы үшін бірнеше экипировка жиынтығын сұраған. Өтініш аса үлкен болмаған, бірақ брендтің Испаниядағы да, Оңтүстік Америкадағы да бөлімшесі оған жауап бермегені айтылады.

Inc басылымы The Wall Street Journal дерегіне сүйеніп, осыған ұқсас нұсқаны келтіреді: Nike Мессиді жоғалтқан жағдайды білетін адамның айтуынша, қарым-қатынас қосымша экипировка туралы тұрмыстық өтініштен кейін салқындаған. Бұл келісім тек костюм үшін бұзылды деген сөз емес. Бірақ ойыншының отбасы үшін мұндай үнсіздік брендтің көзқарасын көрсеткен белгі болуы мүмкін.

Adidas-тың мақсаты әлдеқайда анық еді: әлемдегі ең талантты жас футболшылардың бірін өзіне алу. Brabners дерегінше, 2006 жылы Adidas Мессиге Nike ұсынған жылдық төлемнен шамамен екі есе көп ақша ұсынған. Осыдан кейін футболшы неміс компаниясымен келісімге келген.

Nike Мессиді тоқтатуға тырысты

The18 мәліметінше, Nike кейін Мессидің кетуіне қарсы шығып, мұны бұрынғы келісімдердің бұзылуы деп санаған. Бірақ сот футболшының жағына шыққан. Бренд сүйенген құжат толыққанды келісімшарт емес, ниет туралы хат немесе бутсы киюге қатысты міндеттеме ретінде сипатталған.

Сондықтан бұл оқиғаны «Nike бірнеше костюм бермей, миллиардтан айырылды» деп тым жеңіл түсіндіру дұрыс емес. Мұнда бірнеше фактор қатар әсер етті: ақша, футболшының отбасымен қарым-қатынас, құжаттардың заңдық күші және брендтің Мессидің болашақтағы рөлін қаншалықты дұрыс бағалағаны.

Adidas бұл келісімнен не ұтты

Adidas үшін Мессимен келісім спорт маркетингіндегі ең сәтті инвестициялардың біріне айналды. Аргентиналық футболшы сегіз рет «Алтын доп» алды, әлем чемпионы болды, «Барселона», Аргентина құрамасы және тұтас футбол дәуірінің символына айналды.

2017 жылы Месси Adidas-пен ынтымақтастығын ұзартты. Forbes сол кезде келісімнің қаржылық шарттары ашылмағанын, бірақ оның өмірлік келісім немесе кемі ойыншылық мансабының соңына дейін есептелген шарт ретінде сипатталғанын жазды. Әртүрлі медиа бұл келісімнің құнын әрқалай бағалайды, сондықтан нақты соманы факт ретінде айту дұрыс емес.

Adidas Мессимен байланысын әлі де пайдаланып келеді. 2026 жылы бренд El Último Tango бутсыларын таныстырды. Бұл модель Месси мансабының ерте кезеңінде киген F50.6 TUNIT бутсыларынан шабыт алған. Adidas сайтында жаңа F50 Messi үлгілерінің бірі де 2006 жылғы алғашқы әлем чемпионатында киген F50 Tunit бутсыларымен байланыстырылғаны көрсетілген.

Бұл оқиға бизнеске қандай сабақ береді

Nike пен Мессидің хикаясы бизнес үшін ыңғайлы мысалға айналды. Кейде компания бір үлкен шешімнен емес, ұсақ көрінетін бірнеше белгі арқылы сенімді жоғалтады. Егер жас талант пен оның отбасы өздерін екінші қатардағы адам ретінде сезінсе, бәсекелеске тек көбірек назар аудару жеткілікті болуы мүмкін.

Дегенмен Nike нақты қанша ақша жоғалтты дегенді ашық дереккөздерге сүйеніп дәл айту мүмкін емес. Forbes 2023 жылы Bernstein сарапшылары Мессидің MLS-ке келуі Adidas-тың нарықтық құнына шамамен 10 млрд доллар қосуы мүмкін деп болжағанын жазды. Бірақ бұл Nike-тың нақты шығыны емес, болашақ әсер туралы болжам ғана еді.

Бұл оқиғаның басты түйіні бірнеше спорттық костюмнің бағасында емес. Негізгі мәселе мынада: Nike кейін тұтас футбол дәуірінің бет-бейнесіне айналған ойыншыны ұстап қала алмады. Ал Adidas Мессиден жай ғана талантты жасөспірімді емес, айналасына ұзақ жылдық жаһандық тарих құруға болатын тұлғаны көрді.

Кедендік мәселелер көбіне тауар коды, қызмет түрі, қолданылған мөлшерлеме, жеңілдік, декларациядағы дерек, шот-фактура, келісімшарт және жеткізу құжаттарына байланысты туындайды. Сондықтан кәсіпкердің жауабы «құжаттарымыз түгел» деген жалпы сөзбен шектелмеуі керек.

Комитет государственных доходов түсіндірмесіне сәйкес, камералдық кедендік тексеру тауарлар шығарылғаннан кейін жүргізіледі. Ол кеден органының орналасқан жерінде, тексерілетін тұлғаға бармай жасалады. Мұндай тексеру кезінде кеден декларациялары, коммерциялық және көлік құжаттары, мемлекеттік органдардағы мәліметтер және кеден органдарында бар деректер талданады. Бұл туралы КГД хабарламасында айтылған.

Неге жауапты мұқият дайындау керек

Кәсіпкер хабарлама алған кезде алдымен оның қандай мәселе бойынша келгенін нақты түсінуі керек. Мәселе ОКЭД-ке, тауардың кедендік кодына, баж немесе салық мөлшерлемесіне, кедендік құнға, жеңілдікке немесе құжаттардағы айырмашылыққа қатысты болуы мүмкін.

Жауапта тек «бізде барлық құжат бар» деп жазу жеткіліксіз. Кеден органы неге дәл осы код қолданылғанын, неге дәл осы мөлшерлеме алынғанын, неге декларациядағы дерек дұрыс деп саналатынын түсінгісі келеді. Яғни кәсіпкер өз ұстанымын құжатпен ғана емес, құқықтық және экономикалық негіздемемен де дәлелдеуі керек.

Мысалы, тауар коды бойынша дау болса, компания тауардың сипаттамасын, техникалық құжатын, келісімшартын, шот-фактурасын, жеткізу құжатын және кодты таңдауға негіз болған түсіндірмені бірге көрсетуі қажет. Егер мәселе мөлшерлемеге қатысты болса, қолданылған ставканың неге заңды екенін бөлек түсіндіру керек.

Мерзімдерге ерекше қарау қажет

КГД дерегінше, камералдық кедендік тексеруді жүргізу мерзімі хабарлама жіберілген күннен бастап күнтізбелік 60 күннен аспауға тиіс. Ал тексеру нәтижесі бойынша хабарлама берілсе, оны орындау мерзімі хабарлама тапсырылған күннен кейінгі күннен бастап 30 жұмыс күнінен аспайды.

КГД басқа түсіндірмесінде кедендік тексерудің екі негізгі түрі бар екені көрсетілген: камералдық және выездная. Камералдық тексеру кеден органында жүргізілсе, выездная тексеру заңды тұлғаның, жеке кәсіпкердің немесе нақты қызмет жүргізілетін жерге бару арқылы өтеді. Выездная кедендік тексеру мерзімі 2 айдан аспауға тиіс, деп жазылған КГД түсіндірмесінде.

Осы себепті хабарлама келген күнді, оның тапсырылған күнін, жауап беру мерзімін және тексерудің басталу уақытын бөлек белгілеп қойған дұрыс. Кей жағдайда мерзімнің дұрыс есептелуі кәсіпкердің өз құқығын қорғауына әсер етеді.

Қандай құжаттарды алдын ала жинаған дұрыс

• кедендік декларациялар;
• келісімшарттар мен қосымша келісімдер;
• шот-фактуралар және төлем құжаттары;
• тауардың техникалық сипаттамасы;
• жеткізу және тасымалдау құжаттары;
• тауар коды немесе мөлшерлеме таңдауға негіз болған түсіндірме;
• бұрын берілген жауаптар мен кеден органдарымен хат алмасу.

Егер компания хабарламамен келіспесе, тек эмоциялық қарсылық емес, нақты дәлел керек. Қай тармақпен келіспейтіні, қандай құжатқа сүйенетіні және кеден органының тұжырымы неге қате болуы мүмкін екені түсінікті жазылуы тиіс.

Бизнес үшін басты қауіп

Кедендік хабарламаны елемеу немесе әлсіз жауап беру кейінгі тексеріске жол ашуы мүмкін. Әсіресе сыртқы экономикалық қызметпен айналысатын компаниялар үшін бұл қосымша уақыт, шығын және тәуекел деген сөз.

Сондықтан кәсіпкерлерге кеденнен келген кез келген хабарламаны бірден бухгалтерияға, заңгерге немесе ВЭД бойынша жауапты маманға көрсету ұсынылады. Ең дұрысы, жауап дайындар алдында мәселенің өзегін анықтап, құжаттарды реттеп, қолданылған код, ОКЭД немесе мөлшерлеме бойынша нақты негіздеме жазу.

Кедендік бақылауда ең маңыздысы үш нәрсе: мерзімді өткізіп алмау, жауапты дәлелмен беру және әрбір шешімді құжатпен байланыстыра түсіндіру.

Кедендік мәселелер көбіне тауар коды, қызмет түрі, қолданылған мөлшерлеме, жеңілдік, декларациядағы дерек, шот-фактура, келісімшарт және жеткізу құжаттарына байланысты туындайды. Сондықтан кәсіпкердің жауабы «құжаттарымыз түгел» деген жалпы сөзбен шектелмеуі керек.

Комитет государственных доходов түсіндірмесіне сәйкес, камералдық кедендік тексеру тауарлар шығарылғаннан кейін жүргізіледі. Ол кеден органының орналасқан жерінде, тексерілетін тұлғаға бармай жасалады. Мұндай тексеру кезінде кеден декларациялары, коммерциялық және көлік құжаттары, мемлекеттік органдардағы мәліметтер және кеден органдарында бар деректер талданады. Бұл туралы КГД хабарламасында айтылған.

Неге жауапты мұқият дайындау керек

Кәсіпкер хабарлама алған кезде алдымен оның қандай мәселе бойынша келгенін нақты түсінуі керек. Мәселе ОКЭД-ке, тауардың кедендік кодына, баж немесе салық мөлшерлемесіне, кедендік құнға, жеңілдікке немесе құжаттардағы айырмашылыққа қатысты болуы мүмкін.

Жауапта тек «бізде барлық құжат бар» деп жазу жеткіліксіз. Кеден органы неге дәл осы код қолданылғанын, неге дәл осы мөлшерлеме алынғанын, неге декларациядағы дерек дұрыс деп саналатынын түсінгісі келеді. Яғни кәсіпкер өз ұстанымын құжатпен ғана емес, құқықтық және экономикалық негіздемемен де дәлелдеуі керек.

Мысалы, тауар коды бойынша дау болса, компания тауардың сипаттамасын, техникалық құжатын, келісімшартын, шот-фактурасын, жеткізу құжатын және кодты таңдауға негіз болған түсіндірмені бірге көрсетуі қажет. Егер мәселе мөлшерлемеге қатысты болса, қолданылған ставканың неге заңды екенін бөлек түсіндіру керек.

Мерзімдерге ерекше қарау қажет

КГД дерегінше, камералдық кедендік тексеруді жүргізу мерзімі хабарлама жіберілген күннен бастап күнтізбелік 60 күннен аспауға тиіс. Ал тексеру нәтижесі бойынша хабарлама берілсе, оны орындау мерзімі хабарлама тапсырылған күннен кейінгі күннен бастап 30 жұмыс күнінен аспайды.

КГД басқа түсіндірмесінде кедендік тексерудің екі негізгі түрі бар екені көрсетілген: камералдық және выездная. Камералдық тексеру кеден органында жүргізілсе, выездная тексеру заңды тұлғаның, жеке кәсіпкердің немесе нақты қызмет жүргізілетін жерге бару арқылы өтеді. Выездная кедендік тексеру мерзімі 2 айдан аспауға тиіс, деп жазылған КГД түсіндірмесінде.

Осы себепті хабарлама келген күнді, оның тапсырылған күнін, жауап беру мерзімін және тексерудің басталу уақытын бөлек белгілеп қойған дұрыс. Кей жағдайда мерзімнің дұрыс есептелуі кәсіпкердің өз құқығын қорғауына әсер етеді.

Қандай құжаттарды алдын ала жинаған дұрыс

• кедендік декларациялар;
• келісімшарттар мен қосымша келісімдер;
• шот-фактуралар және төлем құжаттары;
• тауардың техникалық сипаттамасы;
• жеткізу және тасымалдау құжаттары;
• тауар коды немесе мөлшерлеме таңдауға негіз болған түсіндірме;
• бұрын берілген жауаптар мен кеден органдарымен хат алмасу.

Егер компания хабарламамен келіспесе, тек эмоциялық қарсылық емес, нақты дәлел керек. Қай тармақпен келіспейтіні, қандай құжатқа сүйенетіні және кеден органының тұжырымы неге қате болуы мүмкін екені түсінікті жазылуы тиіс.

Бизнес үшін басты қауіп

Кедендік хабарламаны елемеу немесе әлсіз жауап беру кейінгі тексеріске жол ашуы мүмкін. Әсіресе сыртқы экономикалық қызметпен айналысатын компаниялар үшін бұл қосымша уақыт, шығын және тәуекел деген сөз.

Сондықтан кәсіпкерлерге кеденнен келген кез келген хабарламаны бірден бухгалтерияға, заңгерге немесе ВЭД бойынша жауапты маманға көрсету ұсынылады. Ең дұрысы, жауап дайындар алдында мәселенің өзегін анықтап, құжаттарды реттеп, қолданылған код, ОКЭД немесе мөлшерлеме бойынша нақты негіздеме жазу.

Кедендік бақылауда ең маңыздысы үш нәрсе: мерзімді өткізіп алмау, жауапты дәлелмен беру және әрбір шешімді құжатпен байланыстыра түсіндіру.

Кей адам шулы кафеде де спокойно жұмыс істей алады, ал басқа біреу жанындағы ұсақ қозғалыстан-ақ ойын жоғалтады. Жаңа зерттеу мұндай айырмашылықты тек мінез, тәртіп немесе ерік-жігермен түсіндіру жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Ғалымдар «зейінді қосатын батырма» тапқан жоқ. Әңгіме ми бағанындағы көне аймақта орналасқан нейрондар контуры туралы. Ол миға қай сигнал маңызды, ал қайсысын елемеуге болатынын таңдауға көмектеседі.

Тышқандар экрандағы белгіге қарап үйренген

Тәжірибе кезінде тышқандар экрандағы визуалды белгілерге жауап берген. Оларға тура алдындағы сигналға назар аудару керек болды, ал жанынан шыққан алаңдатушы белгілерді елемеуі тиіс еді.

Дұрыс әрекет жасаған тышқандар марапат алды. Нейрондар қалыпты жұмыс істеп тұрған кезде жануарлар тапсырманы орындай алған. Бірақ ғалымдар осы аймақты уақытша өшіргенде, тышқандар әлсіз жанама сигналдарға да алаңдай бастаған.

Келесі күні нейрондар қайта жұмыс істегенде, жануарлар алаңдатушы белгілерді елемеу қабілетін қайтарған. Зерттеушілер қосымша тексерістер жүргізіп, мұның көру немесе қозғалыс қиындығынан емес, дәл назарды таңдау қабілетінен болғанын анықтады.

Бұл жаңалық неге қызық

Көп жыл бойы зейін көбіне префронталды қыртыспен байланыстырылып келді. Бұл аймақ адам мен приматтарда жақсы дамыған. Бірақ онда бір сұрақ қалған: мұндай аймағы қатты дамымаған құс, балық және басқа жануарлар қалай назарын шоғырландырады?

Жаңа жұмыс зейіннің әлдеқайда көне механизмі болуы мүмкін екенін көрсетті. Ғалымдар назарды реттеуге қатысатын нейрондарды барлық омыртқалыларда бар ми бағанынан тапқан.

Бұл базалық қабілет адамның күрделі ойлауымен байланысты ми бөліктерінен бұрын пайда болуы мүмкін деген ойға әкеледі. Яғни миға артықты елемеу үшін міндетті түрде өте күрделі жүйе ғана қажет емес.

СДВГ және аутизммен байланысы қандай

Зерттеушілер бұл жаңалықты СДВГ және аутизмді зерттеумен абайлап байланыстырады. Мұндай жағдайларда кей адамдарға әлсіз дыбыс, жанындағы қозғалыс немесе көзге түскен ұсақ деталь да назарын бөліп жіберуі мүмкін.

Бірақ бұл дайын ем табылды деген сөз емес. Зерттеу адамда емес, тышқандарда жүргізілді. Ғалымдар енді осыған ұқсас нейрондар адамның зейінінде қандай рөл атқаратынын және олардың белсенділігі зейін бұзылыстарында өзгере ме, соны анықтағысы келеді.

Егер бұл байланыс адамда да расталса, болашақта зейінге қатысты бұзылыстарды емдеудің нақтырақ әдістерін жасауға көмектесуі мүмкін. Әзірге бұл медицинаға дайын нұсқаулық емес, бірақ маңызды ғылыми бағыт.

Неге бұл бәрімізге таныс тақырып

Қазір зейінді сақтау көп адамға қиын. Телефон, хабарламалар, қысқа видеолар, жұмыс чаттары, көше мен кеңседегі дыбыс үнемі назар үшін таласады.

Сондықтан мидың артық сигналды қалай сүзетінін түсіну тек зертхана үшін ғана емес, күнделікті өмір үшін де маңызды. Бұл жұмыс алаңдағыштықты бір ғана ми бөлігімен түсіндірмейді. Бірақ зейін тек «өзінді қолға ал» деген кеңеспен шектелмейтінін көрсетеді.

Адамның назарын сақтауы әдет, орта және ұйқы сияқты факторларға да байланысты. Ал енді ғалымдар оның артында нақты нейрондық механизмдер де тұрғанын тереңірек зерттей бастады.

Кей адам шулы кафеде де спокойно жұмыс істей алады, ал басқа біреу жанындағы ұсақ қозғалыстан-ақ ойын жоғалтады. Жаңа зерттеу мұндай айырмашылықты тек мінез, тәртіп немесе ерік-жігермен түсіндіру жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Ғалымдар «зейінді қосатын батырма» тапқан жоқ. Әңгіме ми бағанындағы көне аймақта орналасқан нейрондар контуры туралы. Ол миға қай сигнал маңызды, ал қайсысын елемеуге болатынын таңдауға көмектеседі.

Тышқандар экрандағы белгіге қарап үйренген

Тәжірибе кезінде тышқандар экрандағы визуалды белгілерге жауап берген. Оларға тура алдындағы сигналға назар аудару керек болды, ал жанынан шыққан алаңдатушы белгілерді елемеуі тиіс еді.

Дұрыс әрекет жасаған тышқандар марапат алды. Нейрондар қалыпты жұмыс істеп тұрған кезде жануарлар тапсырманы орындай алған. Бірақ ғалымдар осы аймақты уақытша өшіргенде, тышқандар әлсіз жанама сигналдарға да алаңдай бастаған.

Келесі күні нейрондар қайта жұмыс істегенде, жануарлар алаңдатушы белгілерді елемеу қабілетін қайтарған. Зерттеушілер қосымша тексерістер жүргізіп, мұның көру немесе қозғалыс қиындығынан емес, дәл назарды таңдау қабілетінен болғанын анықтады.

Бұл жаңалық неге қызық

Көп жыл бойы зейін көбіне префронталды қыртыспен байланыстырылып келді. Бұл аймақ адам мен приматтарда жақсы дамыған. Бірақ онда бір сұрақ қалған: мұндай аймағы қатты дамымаған құс, балық және басқа жануарлар қалай назарын шоғырландырады?

Жаңа жұмыс зейіннің әлдеқайда көне механизмі болуы мүмкін екенін көрсетті. Ғалымдар назарды реттеуге қатысатын нейрондарды барлық омыртқалыларда бар ми бағанынан тапқан.

Бұл базалық қабілет адамның күрделі ойлауымен байланысты ми бөліктерінен бұрын пайда болуы мүмкін деген ойға әкеледі. Яғни миға артықты елемеу үшін міндетті түрде өте күрделі жүйе ғана қажет емес.

СДВГ және аутизммен байланысы қандай

Зерттеушілер бұл жаңалықты СДВГ және аутизмді зерттеумен абайлап байланыстырады. Мұндай жағдайларда кей адамдарға әлсіз дыбыс, жанындағы қозғалыс немесе көзге түскен ұсақ деталь да назарын бөліп жіберуі мүмкін.

Бірақ бұл дайын ем табылды деген сөз емес. Зерттеу адамда емес, тышқандарда жүргізілді. Ғалымдар енді осыған ұқсас нейрондар адамның зейінінде қандай рөл атқаратынын және олардың белсенділігі зейін бұзылыстарында өзгере ме, соны анықтағысы келеді.

Егер бұл байланыс адамда да расталса, болашақта зейінге қатысты бұзылыстарды емдеудің нақтырақ әдістерін жасауға көмектесуі мүмкін. Әзірге бұл медицинаға дайын нұсқаулық емес, бірақ маңызды ғылыми бағыт.

Неге бұл бәрімізге таныс тақырып

Қазір зейінді сақтау көп адамға қиын. Телефон, хабарламалар, қысқа видеолар, жұмыс чаттары, көше мен кеңседегі дыбыс үнемі назар үшін таласады.

Сондықтан мидың артық сигналды қалай сүзетінін түсіну тек зертхана үшін ғана емес, күнделікті өмір үшін де маңызды. Бұл жұмыс алаңдағыштықты бір ғана ми бөлігімен түсіндірмейді. Бірақ зейін тек «өзінді қолға ал» деген кеңеспен шектелмейтінін көрсетеді.

Адамның назарын сақтауы әдет, орта және ұйқы сияқты факторларға да байланысты. Ал енді ғалымдар оның артында нақты нейрондық механизмдер де тұрғанын тереңірек зерттей бастады.

Зерттеушілер осы жасырын бөлікті «тағамның қара материясы» деп атайды. Бұл атау астрономиядан алынған: қара материя тікелей көрінбейді, бірақ оның бар екені әсері арқылы байқалады. Тағамда да соған ұқсас жағдай бар. Біз күн сайын көптеген қосылысты қабылдаймыз, бірақ олардың ағзаға қалай әсер ететінін толық біле бермейміз.

Ұзақ уақыт бойы тамақтану ғылымы тағамды негізінен энергия көзі және негізгі қоректік заттар жиынтығы ретінде қарастырды. Назар көбіне ақуыз, май, көмірсу, дәрумен және минералдарға ауды. Мұндай белгілі компоненттердің саны шамамен 150 деп сипатталады.

Ал қазіргі бағалаулар адам рационында 26 мыңнан астам түрлі қосылыс болуы мүмкін екенін көрсетеді. Олардың үлкен бөлігі әлі толық картаға түспеген.

Бұл денсаулық үшін неге маңызды

Мұның мәні тағам кенеттен қауіпті болып кетті деген сөз емес. Керісінше, ғалымдар кей өнімнің неге пайдалы әсер беретінін, кейбірінің неге зиян келтіруі мүмкін екенін және бір диетаның әр адамға неге әртүрлі әсер ететінін түсінгісі келеді.

Мысалы, жерортатеңіздік диета жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін төмендетуі мүмкін деп жиі айтылады. Бірақ мәселе тек көкөніс, балық, зәйтүн майы мен жаңғақтың көптігінде ғана болмауы ықтимал. Нақты молекулалар ішектегі бактериялармен, зат алмасумен және иммундық жүйемен байланысқа түседі.

Зерттеушілер келтіретін мысалдардың бірі TMAO деген затқа қатысты. Ол ішек бактериялары қызыл ет пен жұмыртқадағы кей қосылыстарды өңдеген кезде түзіледі. TMAO деңгейінің жоғары болуы жүрек аурулары қаупімен байланыстырылып жүр. Ал сарымсақтағы кей заттар оның түзілуіне кедергі келтіруі мүмкін.

Ас ағзаға бір ғана жолмен әсер етпейді

Тағамды бір ғана қарапайым ингредиент сияқты қабылдау дұрыс емес. Алмада, жаңғақта, етте, нан мен көкте көптеген зат бар. Олар бөлек те, бір-бірімен байланысып та әсер етуі мүмкін.

Ішек бактериялары бұл процесті одан әрі күрделендіреді. Тағамнан түскен қосылыстар ішекке жеткенде, микробтар оларды жаңа заттарға айналдыра алады. Ал бұл жаңа заттар қабыну, иммунитет, жасуша энергиясы және зат алмасу сияқты процестерге ықпал етуі мүмкін.

Сондықтан «мына өнім пайдалы ма, зиян ба?» деген сұрақ кейде тым қарапайым болып қалады. Ғалымдар үшін маңыздысы өнімнің құрамын ғана емес, сол құраммен нақты адамның ағзасы не істейтінін түсіну.

Ғалымдар тағамның картасын не үшін жасап жатыр

Қазір foodomics деп аталатын бағыт дамып келеді. Ол гендер, белоктар, зат алмасу, ішек микробтары және тамақтану арасындағы байланысты бірге зерттейді.

Мақсат, тағамның ағзамен қалай әрекеттесетінін толық түсіндіретін карта жасау. Мұндай жобалар ондаған мың тағам молекуласын тізімдеп, оларды адам белоктарымен, ішек микробтарымен және аурулармен байланыстыруға тырысып жатыр.

Болашақта бұл не үшін бір адамға белгілі бір диета жақсы әсер етіп, екіншісіне көмектеспейтінін түсіндіруі мүмкін. Сонымен бірге жаңа тағам өнімдерін, емдеу тәсілдерін немесе жеке тамақтану ұсыныстарын жасауға жол ашуы ықтимал.

Қарапайым адам үшін негізгі ой мынау: тағам калория кестесінен әлдеқайда күрделі. Қаптамадағы ақуыз, май, көмірсу және дәрумен туралы ақпарат керек, бірақ ол толық көріністі бермейді. Біздің тәрелкемізде ғылым енді ғана жүйелі зерттей бастаған тұтас химиялық әлем бар.

Зерттеушілер осы жасырын бөлікті «тағамның қара материясы» деп атайды. Бұл атау астрономиядан алынған: қара материя тікелей көрінбейді, бірақ оның бар екені әсері арқылы байқалады. Тағамда да соған ұқсас жағдай бар. Біз күн сайын көптеген қосылысты қабылдаймыз, бірақ олардың ағзаға қалай әсер ететінін толық біле бермейміз.

Ұзақ уақыт бойы тамақтану ғылымы тағамды негізінен энергия көзі және негізгі қоректік заттар жиынтығы ретінде қарастырды. Назар көбіне ақуыз, май, көмірсу, дәрумен және минералдарға ауды. Мұндай белгілі компоненттердің саны шамамен 150 деп сипатталады.

Ал қазіргі бағалаулар адам рационында 26 мыңнан астам түрлі қосылыс болуы мүмкін екенін көрсетеді. Олардың үлкен бөлігі әлі толық картаға түспеген.

Бұл денсаулық үшін неге маңызды

Мұның мәні тағам кенеттен қауіпті болып кетті деген сөз емес. Керісінше, ғалымдар кей өнімнің неге пайдалы әсер беретінін, кейбірінің неге зиян келтіруі мүмкін екенін және бір диетаның әр адамға неге әртүрлі әсер ететінін түсінгісі келеді.

Мысалы, жерортатеңіздік диета жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін төмендетуі мүмкін деп жиі айтылады. Бірақ мәселе тек көкөніс, балық, зәйтүн майы мен жаңғақтың көптігінде ғана болмауы ықтимал. Нақты молекулалар ішектегі бактериялармен, зат алмасумен және иммундық жүйемен байланысқа түседі.

Зерттеушілер келтіретін мысалдардың бірі TMAO деген затқа қатысты. Ол ішек бактериялары қызыл ет пен жұмыртқадағы кей қосылыстарды өңдеген кезде түзіледі. TMAO деңгейінің жоғары болуы жүрек аурулары қаупімен байланыстырылып жүр. Ал сарымсақтағы кей заттар оның түзілуіне кедергі келтіруі мүмкін.

Ас ағзаға бір ғана жолмен әсер етпейді

Тағамды бір ғана қарапайым ингредиент сияқты қабылдау дұрыс емес. Алмада, жаңғақта, етте, нан мен көкте көптеген зат бар. Олар бөлек те, бір-бірімен байланысып та әсер етуі мүмкін.

Ішек бактериялары бұл процесті одан әрі күрделендіреді. Тағамнан түскен қосылыстар ішекке жеткенде, микробтар оларды жаңа заттарға айналдыра алады. Ал бұл жаңа заттар қабыну, иммунитет, жасуша энергиясы және зат алмасу сияқты процестерге ықпал етуі мүмкін.

Сондықтан «мына өнім пайдалы ма, зиян ба?» деген сұрақ кейде тым қарапайым болып қалады. Ғалымдар үшін маңыздысы өнімнің құрамын ғана емес, сол құраммен нақты адамның ағзасы не істейтінін түсіну.

Ғалымдар тағамның картасын не үшін жасап жатыр

Қазір foodomics деп аталатын бағыт дамып келеді. Ол гендер, белоктар, зат алмасу, ішек микробтары және тамақтану арасындағы байланысты бірге зерттейді.

Мақсат, тағамның ағзамен қалай әрекеттесетінін толық түсіндіретін карта жасау. Мұндай жобалар ондаған мың тағам молекуласын тізімдеп, оларды адам белоктарымен, ішек микробтарымен және аурулармен байланыстыруға тырысып жатыр.

Болашақта бұл не үшін бір адамға белгілі бір диета жақсы әсер етіп, екіншісіне көмектеспейтінін түсіндіруі мүмкін. Сонымен бірге жаңа тағам өнімдерін, емдеу тәсілдерін немесе жеке тамақтану ұсыныстарын жасауға жол ашуы ықтимал.

Қарапайым адам үшін негізгі ой мынау: тағам калория кестесінен әлдеқайда күрделі. Қаптамадағы ақуыз, май, көмірсу және дәрумен туралы ақпарат керек, бірақ ол толық көріністі бермейді. Біздің тәрелкемізде ғылым енді ғана жүйелі зерттей бастаған тұтас химиялық әлем бар.

Бір қарағанда, бұл кәдімгі жазғы базардағы «тәттісін беріңізші» деген өтініштің технологиялық нұсқасы сияқты. Айырмашылығы: сатушының сөзіне ғана емес, арнайы тексерістен өткен көрсеткішке сүйенуге болады.

Brix деген қандай көрсеткіш

Brix немесе °Bx жеміс шырынындағы еріген заттардың мөлшерін көрсетеді. Жеміс-жидекке қатысты оны көбіне тәттілікті бағалау үшін қолданады.

Қарапайым тілмен айтқанда, қарбызда 11 Brix болса, 100 грамм шырында шамамен 11 грамм еріген зат бар деген сөз. Оның едәуір бөлігі қантқа тиесілі.

Бірақ бұл қарбыз міндетті түрде өте дәмді болады деген кепіл емес. Дәмге қанттан бөлек, піскен деңгейі, жұмсағының тығыздығы, суы, иісі және жемістің тым пісіп кетпеуі әсер етеді.

Сондықтан жапсырмадағы сан қарбыздың ұнау ықтималдығын арттырады, бірақ дәмді толық кепілдендірмейді.

Қарбызды кеспей қалай тексереді

Мұндай тексеріс үшін арнайы сұрыптау жабдықтары қолданылады. Олар жарық арқылы, соның ішінде жақын инфрақызыл диапазон көмегімен жемістің ішкі құрамын бағалайды.

Құрылғы жарықты қарбызға бағыттайды, оның қалай өткенін немесе қалай шағылғанын оқиды. Кейін осы дерек бойынша қант мөлшерін шамамен есептейді.

Бұл тәсілдің басты артықшылығы: қарбыз бүтін күйінде қалады. Дүкендер мен ірі жеткізушілер үшін бұл маңызды, себебі жеміс бүлінбейді, сақтау мерзімі қысқармайды, ал партияны сапасына қарай бөлу оңайлайды.

Бұл сан қаншалықты дәл

Қарбыздың қабығы қалың, көлемі үлкен, ал ішкі жұмсағы біркелкі емес. Сол себепті өлшеу нәтижесі әрдайым абсолютті дәл бола бермейді.

Бір қарбыздың өзінде тәттілік әр бөлігінде әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан Brix көрсеткіші «соңғы ақиқат» емес, сапаны бағалауға көмектесетін бағдар деп қараған дұрыс.

Мұндай технологияда шамамен 1 Brix көлемінде қателік болуы мүмкін. Яғни 12 Brix деп белгіленген қарбыз 11 Brix қарбыздан міндетті түрде айқын тәтті болады деген сөз емес.

Қазақстанда мұндай белгі пайда болуы мүмкін бе

Техникалық жағынан мүмкін. Қазақстанда ірі сауда желілері, агрокооперативтер немесе жеткізушілер қарбызды Brix бойынша сұрыптайтын жабдық орната алады. Мұндай технология әлемдік аграрлық салада бұрыннан бар.

Бірақ бұл бір-екі қарбызды базарда тексеру емес. Жүйе жұмыс істеуі үшін партия қабылдау немесе сұрыптау кезінде арнайы желі, дайындалған маман, тұрақты калибрлеу және нақты ереже керек.

Мысалы, бір санатқа 10 Brix, екіншісіне 11 Brix, ал премиум санатқа 12 Brix және одан жоғары қарбыздарды бөлуге болады.

Бізде тәттілікті жазу міндетті емес

Қазақстанда азық-түлік таңбалау талаптары негізінен қауіпсіздікке, шығу тегіне және өнім туралы негізгі ақпаратқа қатысты. Жаңа піскен, өңделмеген жеміс пен көкөніске күрделі өнімдер сияқты құрамын толық жазу міндеттелмейді.

Сондықтан сатушы қарбыздың тәттілігін көрсетуге міндетті емес. Егер дүкен немесе жеткізуші Brix санын жазса, ол көрсеткіш түсінікті әрі расталатын болуы керек. Әйтпесе сатып алушының сенімі тез жоғалады.

Егер болашақта мұндай тексеріс заңмен міндеттелсе, әр қарбызды сұрыптау мен таңбалау шығыны бағаға да әсер етуі мүмкін.

Қазір басты назар қауіпсіздікке түседі

Қазақстандағы базарлар мен сауда орындарында қарбыз көбіне тәттілігі үшін емес, қауіпсіздігі үшін тексеріледі. Негізгі назар партияның қайдан келгеніне, санитарлық құжаттарға, нитрат пен пестицидке, сату жағдайына аударылады.

Яғни бізде қарбыз «қаншалықты тәтті» дегеннен бұрын, «жеуге қауіпсіз бе» деген сұрақ бойынша бақылаудан өтеді.

Дүкендерге бұл не үшін тиімді болуы мүмкін

Brix белгісі премиум қарбыз сатудың түсінікті тәсіліне айналуы мүмкін. Сатып алушы «балдай тәтті» деген жарнамалық сөзді емес, нақты көрсеткішті көреді.

Қазақстан үшін мұндай формат әсіресе ірі желілерге және оңтүстік өңірлердегі фермерлік брендтерге қызық болуы мүмкін. Мысалы, 11 Brix+ немесе 12 Brix+ деген белгімен жоғары сапалы қарбызды бөлек сату оңайырақ.

Ал базарлар мен маусымдық сауда нүктелері үшін бұл әзірге қымбат әрі күрделі шешім болып көрінеді. Онда бұрынғы әдістер әлі де жүріп тұр: сыртқы түрі, сатушы тәжірибесі, маусым, шыққан өңірі және нақты сауда орнына деген сенім.

Бір қарағанда, бұл кәдімгі жазғы базардағы «тәттісін беріңізші» деген өтініштің технологиялық нұсқасы сияқты. Айырмашылығы: сатушының сөзіне ғана емес, арнайы тексерістен өткен көрсеткішке сүйенуге болады.

Brix деген қандай көрсеткіш

Brix немесе °Bx жеміс шырынындағы еріген заттардың мөлшерін көрсетеді. Жеміс-жидекке қатысты оны көбіне тәттілікті бағалау үшін қолданады.

Қарапайым тілмен айтқанда, қарбызда 11 Brix болса, 100 грамм шырында шамамен 11 грамм еріген зат бар деген сөз. Оның едәуір бөлігі қантқа тиесілі.

Бірақ бұл қарбыз міндетті түрде өте дәмді болады деген кепіл емес. Дәмге қанттан бөлек, піскен деңгейі, жұмсағының тығыздығы, суы, иісі және жемістің тым пісіп кетпеуі әсер етеді.

Сондықтан жапсырмадағы сан қарбыздың ұнау ықтималдығын арттырады, бірақ дәмді толық кепілдендірмейді.

Қарбызды кеспей қалай тексереді

Мұндай тексеріс үшін арнайы сұрыптау жабдықтары қолданылады. Олар жарық арқылы, соның ішінде жақын инфрақызыл диапазон көмегімен жемістің ішкі құрамын бағалайды.

Құрылғы жарықты қарбызға бағыттайды, оның қалай өткенін немесе қалай шағылғанын оқиды. Кейін осы дерек бойынша қант мөлшерін шамамен есептейді.

Бұл тәсілдің басты артықшылығы: қарбыз бүтін күйінде қалады. Дүкендер мен ірі жеткізушілер үшін бұл маңызды, себебі жеміс бүлінбейді, сақтау мерзімі қысқармайды, ал партияны сапасына қарай бөлу оңайлайды.

Бұл сан қаншалықты дәл

Қарбыздың қабығы қалың, көлемі үлкен, ал ішкі жұмсағы біркелкі емес. Сол себепті өлшеу нәтижесі әрдайым абсолютті дәл бола бермейді.

Бір қарбыздың өзінде тәттілік әр бөлігінде әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан Brix көрсеткіші «соңғы ақиқат» емес, сапаны бағалауға көмектесетін бағдар деп қараған дұрыс.

Мұндай технологияда шамамен 1 Brix көлемінде қателік болуы мүмкін. Яғни 12 Brix деп белгіленген қарбыз 11 Brix қарбыздан міндетті түрде айқын тәтті болады деген сөз емес.

Қазақстанда мұндай белгі пайда болуы мүмкін бе

Техникалық жағынан мүмкін. Қазақстанда ірі сауда желілері, агрокооперативтер немесе жеткізушілер қарбызды Brix бойынша сұрыптайтын жабдық орната алады. Мұндай технология әлемдік аграрлық салада бұрыннан бар.

Бірақ бұл бір-екі қарбызды базарда тексеру емес. Жүйе жұмыс істеуі үшін партия қабылдау немесе сұрыптау кезінде арнайы желі, дайындалған маман, тұрақты калибрлеу және нақты ереже керек.

Мысалы, бір санатқа 10 Brix, екіншісіне 11 Brix, ал премиум санатқа 12 Brix және одан жоғары қарбыздарды бөлуге болады.

Бізде тәттілікті жазу міндетті емес

Қазақстанда азық-түлік таңбалау талаптары негізінен қауіпсіздікке, шығу тегіне және өнім туралы негізгі ақпаратқа қатысты. Жаңа піскен, өңделмеген жеміс пен көкөніске күрделі өнімдер сияқты құрамын толық жазу міндеттелмейді.

Сондықтан сатушы қарбыздың тәттілігін көрсетуге міндетті емес. Егер дүкен немесе жеткізуші Brix санын жазса, ол көрсеткіш түсінікті әрі расталатын болуы керек. Әйтпесе сатып алушының сенімі тез жоғалады.

Егер болашақта мұндай тексеріс заңмен міндеттелсе, әр қарбызды сұрыптау мен таңбалау шығыны бағаға да әсер етуі мүмкін.

Қазір басты назар қауіпсіздікке түседі

Қазақстандағы базарлар мен сауда орындарында қарбыз көбіне тәттілігі үшін емес, қауіпсіздігі үшін тексеріледі. Негізгі назар партияның қайдан келгеніне, санитарлық құжаттарға, нитрат пен пестицидке, сату жағдайына аударылады.

Яғни бізде қарбыз «қаншалықты тәтті» дегеннен бұрын, «жеуге қауіпсіз бе» деген сұрақ бойынша бақылаудан өтеді.

Дүкендерге бұл не үшін тиімді болуы мүмкін

Brix белгісі премиум қарбыз сатудың түсінікті тәсіліне айналуы мүмкін. Сатып алушы «балдай тәтті» деген жарнамалық сөзді емес, нақты көрсеткішті көреді.

Қазақстан үшін мұндай формат әсіресе ірі желілерге және оңтүстік өңірлердегі фермерлік брендтерге қызық болуы мүмкін. Мысалы, 11 Brix+ немесе 12 Brix+ деген белгімен жоғары сапалы қарбызды бөлек сату оңайырақ.

Ал базарлар мен маусымдық сауда нүктелері үшін бұл әзірге қымбат әрі күрделі шешім болып көрінеді. Онда бұрынғы әдістер әлі де жүріп тұр: сыртқы түрі, сатушы тәжірибесі, маусым, шыққан өңірі және нақты сауда орнына деген сенім.

Бұл тақырып кене маусымында өзекті. Дегенмен оны Қазақстанда жаппай тараған мәселе деп айтуға негіз жоқ: ашық дереккөздерде ел бойынша альфа-гал синдромына қатысты нақты статистика көрсетілмеген. Бірақ кене шағуынан сақтану кез келген жағдайда маңызды.

Альфа-гал синдромы деген не

Альфа-гал синдромы, қысқаша AGS, бұл кене шағуынан кейін пайда болуы мүмкін аллергиялық жағдай. Оның атауы альфа-гал деп аталатын молекуладан шыққан. Бұл молекула көп сүтқоректінің ағзасында болады, мысалы сиырда, қойда, шошқада, бірақ адамда болмайды.

CDC мәліметінше, кейбір кенелердің сілекейінде альфа-гал болуы мүмкін. Кене шаққанда бұл молекула адамның қанына түсіп, иммундық жүйе оны бөтен зат ретінде қабылдайды. Кейін адам қызыл ет немесе альфа-гал бар басқа өнім жесе, ағза аллергиялық реакция беруі мүмкін.

Неге реакция бірден білінбейді

Кәдімгі тағам аллергиясында белгі көбіне тез шығады. Ал альфа-гал синдромында жағдай басқаша: реакция көбіне 2-6 сағаттан кейін пайда болады. Сондықтан адам оны кешкі асқа жеген етпен байланыстырмай қалуы мүмкін.

Мысалы, адам кешке кәуап немесе стейк жеп, түнде қышыну, іш ауыру, жүрек айну немесе тыныс алудың қиындауын сезуі мүмкін. Мұндай кешігіп шығатын белгі диагноз қоюды қиындатады.

Қандай тағамдар әсер етуі мүмкін

Альфа-гал көбіне сүтқоректілерден алынатын өнімдерде кездеседі. Сондықтан реакция мына тағамдардан кейін байқалуы мүмкін:

• сиыр еті;
• қой еті;
• шошқа еті;
• кейбір сүт өнімдері;
• желатин қосылған кей тағамдар мен дәрілік өнімдер.

AP жазғандай, бұл аллергия әдетте құс етіне, балыққа, теңіз өнімдеріне және жұмыртқаға қатысты болмайды. Бірақ әр адамның реакциясы әртүрлі, сондықтан күмән болса дәрігермен кеңесу керек.

Белгілері қандай болуы мүмкін

CDC және Mayo Clinic деректеріне қарағанда, альфа-гал синдромының белгілері жеңіл де, ауыр да болуы мүмкін. Ең жиі айтылатын белгілер:

• тері қышуы немесе есекжем;
• іштің ауыруы;
• жүрек айну немесе құсу;
• диарея;
• ерін, бет, тіл немесе тамақтың ісінуі;
• жөтел, ентігу, тыныс алудың қиындауы;
• бас айналу немесе әлсіздік.

Ең қауіпті жағдай, анафилаксия. Бұл кезде тыныс тарылып, қан қысымы төмендеп, адам өміріне қауіп төнуі мүмкін. Мұндай белгі болса, жедел жәрдем шақыру қажет.

Диагноз қалай қойылады

Бұл синдромды өз бетінше анықтау қиын. Дәрігер адамның шағымын, тамақтану тарихын, кене шаққан-шақпағанын және қан талдауын ескереді. Қан талдауында альфа-галға қарсы антиденелер тексерілуі мүмкін.

Бірақ бір ғана талдау бәрін шешпейді. AP материалында мамандар қан талдауы кейде жалған оң нәтиже беруі мүмкін екенін айтады. Сондықтан диагноз белгілермен және дәрігердің бағалауымен бірге қаралады.

Емдеу бар ма

Негізгі жол, реакция туғызатын өнімдерден бас тарту және жаңа кене шағуынан сақтану. Ауыр аллергия қаупі бар адамдарға дәрігер адреналин автоинжекторын немесе басқа шұғыл көмек жоспарын ұсынуы мүмкін.

AP мәліметінше, АҚШ-та 2024 жылы Xolair препараты кейбір тағам аллергияларында, оның ішінде альфа-гал синдромында кездейсоқ әсерден кейін ауыр реакция қаупін азайту үшін мақұлданған. Бірақ бұл дәрі синдромды біржола жоймайды және оны тек дәрігер тағайындайды.

Қазақстандық оқырман нені есте сақтауы керек

Қазақстанда кене туралы айтқанда көбіне кене энцефалиті, боррелиоз және басқа инфекциялар еске түседі. Альфа-гал синдромы туралы жергілікті ашық статистика жоқ, сондықтан оны елде кең таралған қауіп деп көрсету дұрыс емес.

Дегенмен табиғатқа шыққанда, саябақта, тауда, саяжайда немесе орманды жерде жүргенде кене шағуынан сақтанған жөн. Ұзын жеңді киім кию, шалбар балағын жабу, репеллент қолдану, серуеннен кейін денені және киімді тексеру маңызды.

Егер кене шаққаннан кейін бірнеше апта немесе ай ішінде қызыл еттен соң қайталанатын қышыну, іш ауыру, ісіну немесе тыныс алу қиындаса, аллергологқа қаралған дұрыс. Әсіресе реакция түнде немесе ет жегеннен кейін бірнеше сағаттан соң қайталанса, бұл жай асқазан жайсыздығы болмауы мүмкін.

Қысқаша қорытынды

Альфа-гал синдромы сирек естілетін, бірақ нақты медициналық құбылыс. Ол кене шағуынан кейін иммундық жүйенің қызыл ет пен кей сүтқоректі өнімдеріндегі альфа-гал молекуласына реакция беруімен байланысты. Ең қиыны, белгі бірден емес, бірнеше сағаттан кейін шығуы мүмкін.

Сондықтан кене шақса, оны дұрыс алып тастап, денсаулықты бақылау керек. Ал еттен кейін қайталанатын түсініксіз аллергия байқалса, интернеттен диагноз іздемей, дәрігерге көрінген жөн.

Бұл туралы AP, CDC және Mayo Clinic мәліметтері негізінде жазылды.

Бұл тақырып кене маусымында өзекті. Дегенмен оны Қазақстанда жаппай тараған мәселе деп айтуға негіз жоқ: ашық дереккөздерде ел бойынша альфа-гал синдромына қатысты нақты статистика көрсетілмеген. Бірақ кене шағуынан сақтану кез келген жағдайда маңызды.

Альфа-гал синдромы деген не

Альфа-гал синдромы, қысқаша AGS, бұл кене шағуынан кейін пайда болуы мүмкін аллергиялық жағдай. Оның атауы альфа-гал деп аталатын молекуладан шыққан. Бұл молекула көп сүтқоректінің ағзасында болады, мысалы сиырда, қойда, шошқада, бірақ адамда болмайды.

CDC мәліметінше, кейбір кенелердің сілекейінде альфа-гал болуы мүмкін. Кене шаққанда бұл молекула адамның қанына түсіп, иммундық жүйе оны бөтен зат ретінде қабылдайды. Кейін адам қызыл ет немесе альфа-гал бар басқа өнім жесе, ағза аллергиялық реакция беруі мүмкін.

Неге реакция бірден білінбейді

Кәдімгі тағам аллергиясында белгі көбіне тез шығады. Ал альфа-гал синдромында жағдай басқаша: реакция көбіне 2-6 сағаттан кейін пайда болады. Сондықтан адам оны кешкі асқа жеген етпен байланыстырмай қалуы мүмкін.

Мысалы, адам кешке кәуап немесе стейк жеп, түнде қышыну, іш ауыру, жүрек айну немесе тыныс алудың қиындауын сезуі мүмкін. Мұндай кешігіп шығатын белгі диагноз қоюды қиындатады.

Қандай тағамдар әсер етуі мүмкін

Альфа-гал көбіне сүтқоректілерден алынатын өнімдерде кездеседі. Сондықтан реакция мына тағамдардан кейін байқалуы мүмкін:

• сиыр еті;
• қой еті;
• шошқа еті;
• кейбір сүт өнімдері;
• желатин қосылған кей тағамдар мен дәрілік өнімдер.

AP жазғандай, бұл аллергия әдетте құс етіне, балыққа, теңіз өнімдеріне және жұмыртқаға қатысты болмайды. Бірақ әр адамның реакциясы әртүрлі, сондықтан күмән болса дәрігермен кеңесу керек.

Белгілері қандай болуы мүмкін

CDC және Mayo Clinic деректеріне қарағанда, альфа-гал синдромының белгілері жеңіл де, ауыр да болуы мүмкін. Ең жиі айтылатын белгілер:

• тері қышуы немесе есекжем;
• іштің ауыруы;
• жүрек айну немесе құсу;
• диарея;
• ерін, бет, тіл немесе тамақтың ісінуі;
• жөтел, ентігу, тыныс алудың қиындауы;
• бас айналу немесе әлсіздік.

Ең қауіпті жағдай, анафилаксия. Бұл кезде тыныс тарылып, қан қысымы төмендеп, адам өміріне қауіп төнуі мүмкін. Мұндай белгі болса, жедел жәрдем шақыру қажет.

Диагноз қалай қойылады

Бұл синдромды өз бетінше анықтау қиын. Дәрігер адамның шағымын, тамақтану тарихын, кене шаққан-шақпағанын және қан талдауын ескереді. Қан талдауында альфа-галға қарсы антиденелер тексерілуі мүмкін.

Бірақ бір ғана талдау бәрін шешпейді. AP материалында мамандар қан талдауы кейде жалған оң нәтиже беруі мүмкін екенін айтады. Сондықтан диагноз белгілермен және дәрігердің бағалауымен бірге қаралады.

Емдеу бар ма

Негізгі жол, реакция туғызатын өнімдерден бас тарту және жаңа кене шағуынан сақтану. Ауыр аллергия қаупі бар адамдарға дәрігер адреналин автоинжекторын немесе басқа шұғыл көмек жоспарын ұсынуы мүмкін.

AP мәліметінше, АҚШ-та 2024 жылы Xolair препараты кейбір тағам аллергияларында, оның ішінде альфа-гал синдромында кездейсоқ әсерден кейін ауыр реакция қаупін азайту үшін мақұлданған. Бірақ бұл дәрі синдромды біржола жоймайды және оны тек дәрігер тағайындайды.

Қазақстандық оқырман нені есте сақтауы керек

Қазақстанда кене туралы айтқанда көбіне кене энцефалиті, боррелиоз және басқа инфекциялар еске түседі. Альфа-гал синдромы туралы жергілікті ашық статистика жоқ, сондықтан оны елде кең таралған қауіп деп көрсету дұрыс емес.

Дегенмен табиғатқа шыққанда, саябақта, тауда, саяжайда немесе орманды жерде жүргенде кене шағуынан сақтанған жөн. Ұзын жеңді киім кию, шалбар балағын жабу, репеллент қолдану, серуеннен кейін денені және киімді тексеру маңызды.

Егер кене шаққаннан кейін бірнеше апта немесе ай ішінде қызыл еттен соң қайталанатын қышыну, іш ауыру, ісіну немесе тыныс алу қиындаса, аллергологқа қаралған дұрыс. Әсіресе реакция түнде немесе ет жегеннен кейін бірнеше сағаттан соң қайталанса, бұл жай асқазан жайсыздығы болмауы мүмкін.

Қысқаша қорытынды

Альфа-гал синдромы сирек естілетін, бірақ нақты медициналық құбылыс. Ол кене шағуынан кейін иммундық жүйенің қызыл ет пен кей сүтқоректі өнімдеріндегі альфа-гал молекуласына реакция беруімен байланысты. Ең қиыны, белгі бірден емес, бірнеше сағаттан кейін шығуы мүмкін.

Сондықтан кене шақса, оны дұрыс алып тастап, денсаулықты бақылау керек. Ал еттен кейін қайталанатын түсініксіз аллергия байқалса, интернеттен диагноз іздемей, дәрігерге көрінген жөн.

Бұл туралы AP, CDC және Mayo Clinic мәліметтері негізінде жазылды.

Бұл жұмыс 2017 жылы Cognitive Processing ғылыми журналында жарияланған. Зерттеудің PubMed базасындағы карточкасы да бар: PubMed.

Ғалымдар нені тексерді?

Зерттеуге 156 ересек адам қатысқан. Оларға неміс карикатурисі Ули Штайнның «The Black Book» жинағынан алынған 12 қара әзіл карикатурасы көрсетілді. Бұл суреттер өлім, ауру, мүгедектік және медициналық жағдайлар сияқты ауыр тақырыптарға құрылған.

Қатысушылар әр карикатураны бірнеше өлшем бойынша бағалады: әзілді түсіну қаншалықты оңай, ол қаншалықты күтпеген, қаншалықты дөрекі, қызық па, ұнай ма, ұнамай ма.

Бұдан бөлек, зерттеушілер қатысушылардың вербалды және вербалды емес интеллектін, сол сәттегі көңіл күйін және агрессия деңгейін өлшеген.

Негізгі нәтиже қандай?

Ғалымдар қатысушыларды үш топқа бөлген.

• Бірінші топ: қара әзілді орташа түсінген және орташа ұнатқан. Бұл топта интеллект орташа, көңіл күй тұрақты, агрессия орташа деңгейде болған.
• Екінші топ: қара әзілді нашар ұнатқан, түсінуі де аса жоғары болмаған. Бұл топта интеллект орташа, бірақ көңіл күйдің бұзылуы мен агрессия деңгейі жоғарырақ болған.
• Үшінші топ: қара әзілді жақсы түсінген және көбірек ұнатқан. Бұл топта вербалды және вербалды емес интеллект жоғары, білім деңгейі жоғарырақ, агрессия төмен және көңіл күй тұрақты болған.

Зерттеушілердің айтуынша, қара әзілді түсіну үшін адам бір мезетте бірнеше нәрсені қатар өңдеуі керек: ауыр тақырыпты тану, күтпеген бұрылысты түсіну, эмоциялық реакцияны бақылау және әзілді шынайы қауіп емес, ойындағы жағдай ретінде қабылдау.

Неге қара әзіл интеллектпен байланысты болуы мүмкін?

Қара әзіл көбіне қарапайым қалжыңнан күрделірек болады. Онда екі түрлі мағына қатар жүреді: бір жағынан, тақырып ауыр немесе ыңғайсыз, екінші жағынан, оқиға күлкілі формада беріледі.

Мысалы, адам мұндай әзілді түсіну үшін алдымен жағдайдың трагедиялық жағын қабылдайды, кейін оның абсурд немесе күтпеген бұрылыспен берілгенін байқайды. Бұл жерде тек эмоция емес, ойлау жылдамдығы, тілдік түсінік, контексті ажырату және ішкі дистанция маңызды.

Сондықтан зерттеушілер қара әзілді өңдеуді күрделі ақпараттық тапсырмаға ұқсатады. Оны түсіну үшін ми бір уақытта мағынаны қайта құрып, эмоциялық реакцияны реттеп, әзілдің «қауіпсіз ойын» екенін ажыратуы керек.

Бұл агрессиясы төмен адамдар қара әзілді жақсы көреді деген сөз бе?

Зерттеуде ең қызық нәтиженің бірі осы. Көп адам қара әзілді жақсы көретіндерді қатал, ашулы немесе циник деп елестетуі мүмкін. Бірақ бұл жұмыста керісінше байланыс байқалған: қара әзілді жақсы түсінген және жоғары бағалаған топта агрессия деңгейі төмен болған.

Ғалымдардың түсіндіруінше, агрессиясы жоғары немесе көңіл күйі нашар адам ауыр тақырыпты әзіл ретінде қабылдауға қиналуы мүмкін. Мұндай адам әзілдегі ойынды емес, жағымсыз мазмұнды көбірек сезінуі ықтимал.

Басқаша айтқанда, қара әзілге күлу міндетті түрде қатыгездік белгісі емес. Кейде бұл адамның ауыр тақырыптан эмоциялық қашықтық ұстай алатынын және оны ойша қайта өңдей алатынын көрсетуі мүмкін.

Бірақ зерттеуді асыра түсіндіруге болмайды

Бұл зерттеуден «қара әзілді жақсы көретіндердің бәрі ақылды» немесе «қара әзілге күлмейтіндер ақылды емес» деген қорытынды шығаруға болмайды. Мұндай тұжырым тым жеңіл әрі қате болар еді.

Біріншіден, зерттеуге 156 адам ғана қатысқан. Екіншіден, олар нақты 12 карикатураны бағалаған. Үшіншіден, әзіл мәдениетке, тілге, ортаға, адамның жеке тәжірибесіне және сол сәттегі көңіл күйіне қатты тәуелді.

Мысалы, бір адам үшін ауру немесе өлім туралы әзіл тек қара юмор болып көрінуі мүмкін. Ал басқа адам үшін бұл жеке жарақатпен, жоғалтумен немесе жағымсыз естелікпен байланысты болуы ықтимал. Сондықтан оның күлмеуі интеллект төмен дегенді білдірмейді.

Қазақстан оқырманы үшін бұл неге қызық?

Қазақстанда да қара әзіл әлеуметтік желілерде, Telegram арналарында, стендапта және достар арасындағы әңгімеде жиі кездеседі. Әсіресе дағдарыс, қымбатшылық, жұмыс, денсаулық немесе тұрмыстық қиындықтар туралы әзілдер көп тарайды.

Бірақ мұндай әзілдің шекарасы бар. Бір ортада күлкілі көрінген қалжың басқа ортада дөрекі, ауыр немесе адамды кемсітетін сөз болып қабылдануы мүмкін. Сондықтан қара әзілдің «ақылды» болуы оның бәріне орынды екенін білдірмейді.

Зерттеу бізге бір нәрсені еске салады: әзіл сезімі тек күлкі емес. Ол адамның ойлау тәсіліне, эмоцияны басқаруына, контексті түсінуіне және басқа адамның сезімін ескеруіне де байланысты.

Қара әзілді жақсы түсіну мен жоғары интеллект арасында байланыс болуы мүмкін. Бірақ бұл байланыс абсолютті заң емес. Зерттеу тек белгілі бір жағдайда, белгілі бір адамдар тобында байқалған нәтижені көрсетеді.

Ең дұрыс қорытынды мынадай: қара әзіл кейбір адамдар үшін күрделі ойлау мен эмоциялық қашықтықты қажет ететін юмор түрі болуы мүмкін. Ал біреуге оның ұнамауы да қалыпты жағдай. Әзілдің өзі ғана емес, оның қай жерде, кімге және қалай айтылғаны да маңызды.

Материал ғылыми мақаладағы деректерге сүйеніп дайындалды. Қазақстан бойынша дәл осы тақырыпта жеке зерттеу дерегі келтірілген жоқ.

Бұл жұмыс 2017 жылы Cognitive Processing ғылыми журналында жарияланған. Зерттеудің PubMed базасындағы карточкасы да бар: PubMed.

Ғалымдар нені тексерді?

Зерттеуге 156 ересек адам қатысқан. Оларға неміс карикатурисі Ули Штайнның «The Black Book» жинағынан алынған 12 қара әзіл карикатурасы көрсетілді. Бұл суреттер өлім, ауру, мүгедектік және медициналық жағдайлар сияқты ауыр тақырыптарға құрылған.

Қатысушылар әр карикатураны бірнеше өлшем бойынша бағалады: әзілді түсіну қаншалықты оңай, ол қаншалықты күтпеген, қаншалықты дөрекі, қызық па, ұнай ма, ұнамай ма.

Бұдан бөлек, зерттеушілер қатысушылардың вербалды және вербалды емес интеллектін, сол сәттегі көңіл күйін және агрессия деңгейін өлшеген.

Негізгі нәтиже қандай?

Ғалымдар қатысушыларды үш топқа бөлген.

• Бірінші топ: қара әзілді орташа түсінген және орташа ұнатқан. Бұл топта интеллект орташа, көңіл күй тұрақты, агрессия орташа деңгейде болған.
• Екінші топ: қара әзілді нашар ұнатқан, түсінуі де аса жоғары болмаған. Бұл топта интеллект орташа, бірақ көңіл күйдің бұзылуы мен агрессия деңгейі жоғарырақ болған.
• Үшінші топ: қара әзілді жақсы түсінген және көбірек ұнатқан. Бұл топта вербалды және вербалды емес интеллект жоғары, білім деңгейі жоғарырақ, агрессия төмен және көңіл күй тұрақты болған.

Зерттеушілердің айтуынша, қара әзілді түсіну үшін адам бір мезетте бірнеше нәрсені қатар өңдеуі керек: ауыр тақырыпты тану, күтпеген бұрылысты түсіну, эмоциялық реакцияны бақылау және әзілді шынайы қауіп емес, ойындағы жағдай ретінде қабылдау.

Неге қара әзіл интеллектпен байланысты болуы мүмкін?

Қара әзіл көбіне қарапайым қалжыңнан күрделірек болады. Онда екі түрлі мағына қатар жүреді: бір жағынан, тақырып ауыр немесе ыңғайсыз, екінші жағынан, оқиға күлкілі формада беріледі.

Мысалы, адам мұндай әзілді түсіну үшін алдымен жағдайдың трагедиялық жағын қабылдайды, кейін оның абсурд немесе күтпеген бұрылыспен берілгенін байқайды. Бұл жерде тек эмоция емес, ойлау жылдамдығы, тілдік түсінік, контексті ажырату және ішкі дистанция маңызды.

Сондықтан зерттеушілер қара әзілді өңдеуді күрделі ақпараттық тапсырмаға ұқсатады. Оны түсіну үшін ми бір уақытта мағынаны қайта құрып, эмоциялық реакцияны реттеп, әзілдің «қауіпсіз ойын» екенін ажыратуы керек.

Бұл агрессиясы төмен адамдар қара әзілді жақсы көреді деген сөз бе?

Зерттеуде ең қызық нәтиженің бірі осы. Көп адам қара әзілді жақсы көретіндерді қатал, ашулы немесе циник деп елестетуі мүмкін. Бірақ бұл жұмыста керісінше байланыс байқалған: қара әзілді жақсы түсінген және жоғары бағалаған топта агрессия деңгейі төмен болған.

Ғалымдардың түсіндіруінше, агрессиясы жоғары немесе көңіл күйі нашар адам ауыр тақырыпты әзіл ретінде қабылдауға қиналуы мүмкін. Мұндай адам әзілдегі ойынды емес, жағымсыз мазмұнды көбірек сезінуі ықтимал.

Басқаша айтқанда, қара әзілге күлу міндетті түрде қатыгездік белгісі емес. Кейде бұл адамның ауыр тақырыптан эмоциялық қашықтық ұстай алатынын және оны ойша қайта өңдей алатынын көрсетуі мүмкін.

Бірақ зерттеуді асыра түсіндіруге болмайды

Бұл зерттеуден «қара әзілді жақсы көретіндердің бәрі ақылды» немесе «қара әзілге күлмейтіндер ақылды емес» деген қорытынды шығаруға болмайды. Мұндай тұжырым тым жеңіл әрі қате болар еді.

Біріншіден, зерттеуге 156 адам ғана қатысқан. Екіншіден, олар нақты 12 карикатураны бағалаған. Үшіншіден, әзіл мәдениетке, тілге, ортаға, адамның жеке тәжірибесіне және сол сәттегі көңіл күйіне қатты тәуелді.

Мысалы, бір адам үшін ауру немесе өлім туралы әзіл тек қара юмор болып көрінуі мүмкін. Ал басқа адам үшін бұл жеке жарақатпен, жоғалтумен немесе жағымсыз естелікпен байланысты болуы ықтимал. Сондықтан оның күлмеуі интеллект төмен дегенді білдірмейді.

Қазақстан оқырманы үшін бұл неге қызық?

Қазақстанда да қара әзіл әлеуметтік желілерде, Telegram арналарында, стендапта және достар арасындағы әңгімеде жиі кездеседі. Әсіресе дағдарыс, қымбатшылық, жұмыс, денсаулық немесе тұрмыстық қиындықтар туралы әзілдер көп тарайды.

Бірақ мұндай әзілдің шекарасы бар. Бір ортада күлкілі көрінген қалжың басқа ортада дөрекі, ауыр немесе адамды кемсітетін сөз болып қабылдануы мүмкін. Сондықтан қара әзілдің «ақылды» болуы оның бәріне орынды екенін білдірмейді.

Зерттеу бізге бір нәрсені еске салады: әзіл сезімі тек күлкі емес. Ол адамның ойлау тәсіліне, эмоцияны басқаруына, контексті түсінуіне және басқа адамның сезімін ескеруіне де байланысты.

Қара әзілді жақсы түсіну мен жоғары интеллект арасында байланыс болуы мүмкін. Бірақ бұл байланыс абсолютті заң емес. Зерттеу тек белгілі бір жағдайда, белгілі бір адамдар тобында байқалған нәтижені көрсетеді.

Ең дұрыс қорытынды мынадай: қара әзіл кейбір адамдар үшін күрделі ойлау мен эмоциялық қашықтықты қажет ететін юмор түрі болуы мүмкін. Ал біреуге оның ұнамауы да қалыпты жағдай. Әзілдің өзі ғана емес, оның қай жерде, кімге және қалай айтылғаны да маңызды.

Материал ғылыми мақаладағы деректерге сүйеніп дайындалды. Қазақстан бойынша дәл осы тақырыпта жеке зерттеу дерегі келтірілген жоқ.