Қазақстанда цифрлық теңге ірі мемлекеттік шығындарды бақылау үшін қолданылмақ. Пилоттық жоба 2026 жылғы 27 маусымда басталып, 31 желтоқсанға дейін жалғасады, бұл бюджет ақшасының жолын ашығырақ көруге мүмкіндік беруі мүмкін.

Жоба қарапайым азаматтардың жеке аударымына немесе күнделікті банк картасымен жасаған төлеміне қатысты емес. Әңгіме республикалық және жергілікті бюджеттен бөлінетін мемлекеттік ақша туралы болып отыр.

Не болды

Қаржы министрлігі республикалық және жергілікті бюджет аясында цифрлық теңгені кеңейтіп қолдану жөніндегі пилоттық жобаның ережесін бекітті. Жаңа механизм бюджет шығындарын жүргізу кезінде цифрлық теңге платформасын сынауға бағытталған.

Негізгі мақсат, мемлекеттік төлемдердің ізін нақтырақ көру. Яғни ақша қай мақсатқа бөлінді, қандай міндеттеме бойынша жүрді, қай кезеңде төленді және қандай құжаттармен расталды деген сұрақтарға цифрлық жүйе арқылы жауап табу көзделіп отыр.

Ірі шығындарға ерекше назар аударылады. Пилот аясында 100 млн теңгеден асатын төлемдер цифрлық теңге арқылы жүргізілуі мүмкін.

Қай шығындар қамтылады

Цифрлық теңге барлық бюджет төлеміне бірден енгізілмейді. Алдымен бақылау мен есеп маңызды саналатын бірнеше бағытта сынақтан өтеді.

• дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сатып алу;
• жанармай және жағармай материалдарын сатып алу;
• арнайы және нысанды киім алу, тігу немесе жөндеу;
• нысандарды салу және реконструкциялау;
• автомобиль жолдарын салу және дамыту;
• мемлекеттік шекарадағы өткізу пункттерін салу;
• көлік құралдарын сатып алу;
• Арнайы мемлекеттік қор есебінен жасалатын шығындар;
• кейбір бюджеттік кредиттер мен ғылыми жобаларды гранттық қаржыландыру.

Бұл тізім кездейсоқ таңдалмаған. Дәл осы салаларда сома үлкен, құжат көп, ал қоғам тарапынан ашықтыққа сұраныс жоғары.

Бұл қалай жұмыс істеуі керек

Цифрлық теңге, қысқаша айтқанда, ұлттық валютаның цифрлық түрі. Оны Ұлттық банк шығарады. Ол криптовалюта емес және жеке компания шығарған токен де емес.

Бюджет саласындағы пилотта ең маңыздысы, ақшаны таңбалау мүмкіндігі. Қарапайым тілмен айтқанда, әр төлемге арнайы цифрлық белгі беріледі. Ол ақшаның нақты қандай мақсатқа арналғанын көрсетеді.

Мысалы, қаражат жол құрылысына бөлінсе, жүйе бұл төлемнің сол жобаға қатысты екенін көруі керек. Егер ақша дәрі сатып алуға бағытталса, ол тиісті сатып алу және төлем тізбегімен өтуі тиіс.

Жоспарлау кезеңінде әр бюджеттік міндеттемеге жеке идентификатор беріледі. Ол қаржыландыру тізбегін жоспарлаудан бастап нақты орындалғанға дейін бірге жүреді.

Бұл неге маңызды

Көп адам бюджет процесінің ішкі жағын көрмейді. Азаматтар көбіне соңғы нәтижені ғана байқайды: жол салынды ма, дәрі жеткізілді ме, нысан уақытында бітті ме, жоқ па.

Ал нәтиженің артында ұзақ тізбек бар. Тапсырыс беруші, мердігер, қосалқы мердігер, жеткізуші, актілер, шот-фактуралар, банк төлемдері және басқа құжаттар жүреді. Тізбек ұзарған сайын ақшаның қай жерде тоқтағанын немесе қалай жұмсалғанын түсіну қиындайды.

Цифрлық теңге осы тізбекті мемлекет үшін көрнекірек етуі мүмкін. Бұл есепті кейін қарап қана қою емес, төлеммен бірге жүретін деректер арқылы бақылау деген сөз.

Бұл жемқорлықты толық тоқтата ма

Жоқ, цифрлық теңге жемқорлықты, бағаны қолдан өсіруді немесе сапасыз жұмысты өздігінен толық жойып жібермейді.

Технология тексеруді, аудитті, жауапкершілікті және сапа бақылауын алмастырмайды. Бірақ ол ақшаны басқа мақсатқа бұруды қиындатуы мүмкін, себебі төлемнің нақты цифрлық ізі пайда болады.

Егер пилот тиімді болса, мемлекет қай төлем қай кезеңде тұрғанын, қандай құжатпен расталғанын және бастапқы мақсатқа сай келе ме, жоқ па екенін тезірек көре алады.

Азаматтардың ақшасы бақылана ма

Бұл пилот жеке азаматтардың мобильді аударымына, банк картасымен төлеміне немесе жеке жинағына арналмаған.

Жоба мемлекеттік төлемдерге қатысты. Сондықтан оны жеке тұлғалардың аударымын бақылау, салықтық тексеріс немесе күнделікті сатып алуды қадағалау деп түсінбеу керек.

Негізгі сұрақ басқа: цифрлық теңге бюджет ақшасының қайда және қалай жұмсалғанын ашығырақ көрсете ала ма.

Алда не болады

Пилоттық жоба 2026 жылдың соңына дейін жалғасады. Осы уақыт ішінде Қазынашылық, Ұлттық банк, мемлекеттік органдар, банктер және бюджет қаражатын пайдаланатын ұйымдар жаңа тетіктің қаншалықты ыңғайлы екенін тексереді.

Егер нәтиже сәтті деп танылса, цифрлық теңге мемлекеттік сатып алу, құрылыс, инфрақұрылымдық жобалар және басқа да бюджет шығындарына кеңірек енгізілуі мүмкін.

Бизнес үшін бұл құжат пен төлемнің байланысы күшейеді деген сөз. Ал азаматтар үшін басты мәні қарапайым: мемлекет жолға, дәріге, көлікке және басқа маңызды бағыттарға бөлінген ақшаның жолын жақсырақ бақылағысы келеді.

Пилоттық жоба туралы Kazinform хабарлады. Цифрлық теңгені таңбалау және оның бюджет қаражатын мақсатты жұмсауға әсері туралы түсіндірмені бұған дейін Қазақстанның Ұлттық банкі жариялаған.