Қазақстанда салық қызметі азаматтардың табысы мен шығынын салыстыра алады

Қазақстанның салық органдары Smart Data Finance жүйесі арқылы азаматтардың ресми табысы, мүлкі және кейбір қаржылық операциялары туралы мәліметтерді бір жерден талдай алады. Салық кеңесшісі Дмитрий Казанцев HUSH HUSH подкастының жаңа шығарылымында шығын ресми табыстан едәуір көп болған жағдайда азаматқа қосымша сұрақ қойылуы мүмкін екенін айтты.

Казанцевтің сөзінше, жанама әдіс салық органына адамның ресми табысы мен нақты шығынының арасындағы айырманы анықтауға мүмкіндік береді. Ол азаматтарды ірі сатып алулар мен алынған ақшаның қайдан келгенін растайтын құжаттарды сақтауға шақырды.

Алайда подкасттағы кейбір тұжырымдарды нақтылау қажет. Салық органы кез келген күнделікті шығынды автоматты түрде жасырын табыс деп танып, оның айырмасынан бірден 10 пайыз ұстамайды.

Smart Data Finance қандай мәлімет жинайды

Қазақстан Қаржы министрлігі Smart Data Finance жүйесін мемлекеттік қаржы саласындағы үлкен көлемдегі мәліметтерді біріктіріп, талдайтын платформа ретінде сипаттайды.

Ресми мәлімет бойынша, жүйенің бірыңғай қоймасына 74 дереккөз қосылған. Ол мемлекеттік органдардың, екінші деңгейлі банктердің және басқа ұйымдардың 36 ақпараттық жүйесімен біріктірілген.

Платформада салық төлеушілер туралы мынадай мәліметтер жинақталады:

• жылжымайтын мүлік пен көлік құралдары;
• жер учаскелері;
• бағалы қағаздар мен компаниялардағы үлестер;
• жұмыс орны мен еңбек шарттары;
• салық төлемдері мен салық есептілігі;
• нотариалдық әрекеттер;
• мобильді аударымдар;
• валюталық бақылауға жататын халықаралық операциялар;
• лицензиялар мен мемлекеттік жеңілдіктер.

Осы мәліметтердің негізінде әрбір жеке және заңды тұлға бойынша цифрлық профиль қалыптастырылады. Қаржы министрлігінің хабарлауынша, жүйе ай сайын шамамен 500 аналитикалық есеп дайындайды.

Бұған дейін Үкімет Smart Data Finance базасында 20,4 миллион жеке тұлға, 1,9 миллион жеке кәсіпкер және 584 мың заңды тұлға туралы ақпарат болғанын мәлімдеген.

Букмекерлік кеңселер де жүйеге қосылған

Жүйеде Қазақстандағы букмекерлік кеңселерден алынатын мәліметтерді талдау мүмкіндігі де бар. Мемлекеттік органдар ставкаларға салынған ақша айналымын және ойыншылардың ұтысын салықтық әкімшілендіру үшін пайдалана алады.

Бұл мемлекеттің нақты уақыт режиміне жақын жағдайда қаржылық операцияларды талдау мүмкіндігі айтарлықтай артқанын көрсетеді.

Бірақ ресми дереккөздер Казанцев айтқандай, жүйе адамның Канадаға нақты кіммен барғанын немесе әр қонақүйде қанша күн тұрғанын автоматты түрде көрсетеді деп хабарлаған жоқ. Мұндай мәліметтің қандай жағдайда және қандай құқықтық негізбен алынатыны бөлек мәселе.

Жанама әдіс қашан қолданылады

Жеке тұлғаның табысын жанама әдіспен анықтау тәртібі 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылады. Сондықтан подкасттағы «келесі жылдан бастап» деген тұжырымды қазіргі күнге қатысты қабылдауға болмайды.

Салық кодексінің 173-бабына сәйкес, жеке тұлға декларацияда көрсеткен табыстан қымбат тіркелетін мүлік сатып алса, салық органы оның табысын жанама әдіспен анықтауға құқылы.

Мұндай мүлікке, мысалы, пәтер, үй, жер учаскесі немесе автокөлік жатуы мүмкін. Салық органы сатып алуға кеткен шығынды азаматтың ресми табысымен, банк шоттарындағы қаражатпен және басқа қолжетімді деректермен салыстырады.

Жанама есептеудің үш негізгі тәсілі бар:

• активтер құнының өсуін есептеу;
• жасалған шығындарды талдау;
• банк шоттарындағы ақша қозғалысын зерттеу.

Қажет болған жағдайда бұл тәсілдер бірге қолданылуы мүмкін.

Шығын табыстан көп болса не болады

Шығын мен ресми табыстың арасында айырма табылуы салықтың автоматты түрде есептелетінін білдірмейді. Алдымен салық органы қаражаттың қайдан келгенін және оның салық салынатын табысқа жататынын анықтауы тиіс.

Мысалы, ірі сатып алу мына қаражаттың есебінен жасалуы мүмкін:

• бұрынғы жылдары жиналған ақша;
• банк несиесі немесе жеке қарыз;
• мұра немесе сыйға берілген қаражат;
• басқа мүлікті сатудан түскен ақша;
• салық салынбайтын немесе салығы бұрын төленген табыс.

Сондықтан азаматта ақшаның заңды көзін көрсететін банк көшірмесі, қарыз шарты, мүлікті сату келісімі немесе басқа растайтын құжаттар болғаны дұрыс.

Егер қаражаттың көзі түсіндірілмесе және айырма салық салынатын табыс деп танылса, жеке табыс салығы есептелуі мүмкін.

Бұл жағдайда барлық сомаға міндетті түрде тек 10 пайыз салынады деу де дұрыс емес. 2026 жылдан бастап Қазақстанда жеке табыс салығының прогрессивті мөлшерлемесі қолданылады: жылдық салық салынатын табыстың 8500 АЕК-ке дейінгі бөлігіне 10 пайыз, одан асқан бөлігіне 15 пайыз есептеледі.

Қарапайым азаматтар нені ескеруі керек

Smart Data Finance іске қосылғаннан кейін салық органдары бұрын бөлек тұрған мәліметтерді бір жүйеден көріп, автоматты түрде салыстыра алады. Бұл ең алдымен ресми табысы жоқ, бірақ қымбат мүлік сатып алатын немесе тұрақты түрде кәсіпкерлікпен айналысатын адамдарға әсер етуі мүмкін.

Азаматтарға дүрлігудің қажеті жоқ. Ресми жалақы, несие, құжатпен расталған қарыз, мұра немесе мүлікті сатудан түскен ақша өздігінен заң бұзушылық болып саналмайды.

Дегенмен ірі мәмілелерге қатысты құжаттарды сақтап, салық органдарынан келген хабарламаларды елемеуге болмайды. Цифрлық жүйе сәйкессіздікті анықтай алады, ал қаражаттың заңды көзін түсіндіру міндеті азаматтың өзіне жүктелуі мүмкін.