Қазақстанның ең мол мұнай табысы артта қалды ма

Экономист Олжас Байдильдинов ADAL Adam LIVE жобасының жаңа шығарылымында Қазақстан мұнай табысының «экваторынан» өтіп кетті деп мәлімдеді. Оның ойынша, ел алдағы жылдары мұнай ақшасы бұрынғыдай мол болмайтын күрделірек экономикаға бейімделуі керек. Үзінді ADAL Adam LIVE парақшасында жарияланды.

Байдильдинов бұл жерде доллар бағамының ертең қалай өзгеретінін емес, елдің ұзақ мерзімді бағытын айтып отыр. Оның негізгі ойы: мұнай Қазақстан үшін әлі де басты экспорттық ресурс, бірақ оны шексіз қаржы көзі ретінде қабылдау қауіпті.

Ең қынжылтатыны, біз мұнай табысының экваторынан өтіп кеттік. Қазақстанның ең жақсы жылдары артта қалды.

Экономистің сөзінше, Қазақстанда әлі де едәуір мұнай қоры бар. Бірақ басты сұрақ басқа: болашақтағы табыстың қанша бөлігі ел ішінде қалады және ол ақша қалай жұмсалады. Байдильдинов қалған мұнай табысының әлеуетін шамамен 800 млрд доллар деп бағалады. Ол бұл өз есебіне негізделген болжам екенін бөлек атап өтті.

Мұнай неге әлі де негізгі мәселе болып тұр

Бұл пікірдің қоғамда талқылануы кездейсоқ емес. Қазақстан экономикасының мұнайға тәуелділігі абстрактілі ұғым емес, нақты сандардан көрінеді. Бюро ұлттық статистикасының дерегінше, 2025 жылы Қазақстан экспорты 79 млрд доллардан асты, ал шикі мұнай мен битуминозды минералдардан алынған шикі мұнай өнімдері экспорт құрылымының 50,5 пайызын құрады.

Яғни әңгіме тек мұнай компаниялары туралы емес. Мұнай елге келетін валютаға, бюджет мүмкіндігіне, теңге бағамына, ірі инфрақұрылымдық жобаларға және дағдарыс кезінде Ұлттық қор арқылы қолдау көрсету қабілетіне әсер етеді.

Байдильдинов мұнайдың орнын дәл сондай көлемдегі басқа табыс көзімен алмастыру өте қиын болады деп санайды. Ол сирек жер металдарын мысалға келтірді. Қазір бұл бағытқа үміт көп артылғанымен, экономистің ойынша, ең оптимистік сценарийдің өзі мұнай берген ауқымдағы ақшаны қайталай алмайды.

Ұлттық қор туралы айтылған алаң

Бағдарламада Ұлттық қор тақырыбы да көтерілді. Қазақстан көп жылдан бері мұнай табысын тек болашаққа жинақ ретінде емес, ағымдағы бюджетті қолдаудың құралы ретінде де пайдаланып келеді.

Ұлттық банктің дерегінше, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Ұлттық қордың валюталық активтері 63,9 млрд доллар болды. Сол жылы қордан республикалық бюджетке жасалған трансферттер 5,25 трлн теңгеге жетті.

Даудың өзегі осы жерде. Қор бос емес, онда әлі де ірі қаражат бар. Бірақ экономистерді мазалайтын мәселе басқа: егер ел күнделікті шығындарды мұнай ақшасымен жабуды жалғастыра берсе, болашақ ұрпаққа қалатын қаржылық қауіпсіздік жастығы жұқаруы мүмкін.

Қазақстан үшін қандай қауіп бар

Байдильдинов алдағы жылдары елдегі экономикалық жағдай қиындауы мүмкін екенін айтты. Ол ықтимал салдар ретінде жұмыссыздықты, халық табысының қысқаруын және жұмыс орындары үшін бәсекенің күшеюін атады.

Экономист инфрақұрылымның тозуын да бөлек мәселе ретінде көтерді. Оның сөзінше, экономикалық қысымға ірі табиғи немесе техногендік апат қосылса, мемлекетке түсетін салмақ күрт артуы мүмкін. Мысал ретінде ол елдің оңтүстігіндегі күшті жер сілкінісі сценарийін атады, бірақ бұл нақты болжам емес, тәуекел ретінде айтылды.

Маған ертең не болатыны немесе доллар бағамы ертең қандай болатыны қызық емес. Маған елдің 10 жылдан, 20 жылдан, 50 жылдан кейін қандай күйде болатыны маңызды.

Бұл пікір мұнай ертең таусылады деген сөз емес. Негізгі мәселе мынада: экспорттың жартысы бір ресурсқа тәуелді болған кезде баға, өндіріс көлемі, тасымал бағыты және салық саясаты сияқты өзгерістер тек мұнайшыларға емес, бүкіл қоғамға әсер етеді.