iREX деген не: бактериялар мұнай өндіруге қалай көмектеседі

Қазақстандық биолог Бауыржан Айтуов iREX технологиясын дамытып жүр: бұл әдісте ескі мұнай ұңғымаларынан көбірек өнім алу үшін бактериялардың жұмысы пайдаланылады. Мұндай шешім Қазақстан үшін маңызды, себебі елдегі бірқатар кен орындары ескіріп, мұнайды шығару барған сайын күрделене түседі.

iREX идеясы бір қарағанда тосын көрінуі мүмкін. Бірақ мұнай саласында мұндай бағыт бұрыннан бар. Ол MEOR деп аталады, яғни микробиологиялық жолмен мұнай бергіштікті арттыру әдісі.

Қарапайым тілмен айтқанда, микроорганизмдер немесе олардың тіршілік әрекетінен пайда болатын заттар мұнайдың қозғалуын жеңілдетеді. Соның арқасында қабатта қалып қойған шикізаттың бір бөлігі ұңғымаға қарай жылжуы мүмкін.

Бактерия мұнайға қалай әсер етеді

Ескі кен орындарында уақыт өте келе қабаттағы табиғи қысым төмендейді. Мұндай кезде мұнайды ығыстыру үшін ұңғымаларға су айдалады. Бірақ жылдар өте өндірісте судың үлесі көбейіп, мұнай азая бастайды.

Айтуовтың айтуынша, команда алдымен су мен мұнайдың құрамын зерттейді, микроорганизмдерге ДНҚ-талдау жасайды және оларға қажет қоректік заттарды таңдайды.

Белсенді болған бактериялар мұнайдың тұтқырлығын азайтуға және оны қабат ішінде қозғалмалы етуге көмектесетін қосылыстар бөледі. Содан кейін дайындалған құрам үлкейтіліп, ұңғымаға айдалады.

iREX туралы қандай нәтиже белгілі

iREX технологиясы 2016 жылы патенттелген. Алғашқы сынақтар Қызылорда облысындағы үш тоқтатылған, рентабельділігі төмен ұңғымада өткен.

Айтуовтың сөзінше, бір ұңғымада тәуліктік өндіріс 2 тоннадан 5 тоннаға дейін өскен. Екіншісінде өсім шамамен 500 пайызға жеткен. Үшінші ұңғыма нәтиже бермеген.

Әзірлеуші екі сәтті ұңғыма шамамен 2900 және 2700 тонна қосымша мұнай бергенін айтады. Бірақ алғашқы компаниямен ұзақмерзімді келісімшарт жасалмаған.

Кейін технология Жалғызтөбе, Табынай, PetroKazakhstan Құмкөл, Қаражанбас, Өзен және басқа да кен орындарында қолданылғаны айтылды. Сонымен қатар Айтуов командасы NCOC-пен Қашағандағы ағын су лагуналарында күкіртсутек шығарындыларын азайту жобасына қатысқан. Бұл жерде әдіс мұнай өндіруге емес, экологиялық мәселені шешуге бағытталған.

Қазақстанға не үшін маңызды

Қазақстанда мұнай өндірісі экономика үшін негізгі салалардың бірі болып қала береді. Үкімет мәліметінше, 2026 жылғы қаңтар-наурыз айларында елде 19,7 млн тонна мұнай және газ конденсаты өндірілген. 2026 жылға арналған болжам 76 млн тонна деп көрсетілген.

Мұндай жағдайда ескі және сулануы жоғары кен орындарынан қосымша өнім алу тәсілдері маңызды бола түседі. Бірақ биотехнологияны мұнай саласына енгізу оңай емес. Кез келген әдіс өндірістік сынақтан, қауіпсіздік бағалауынан және тиісті рұқсаттардан өтуі керек.

PACE Analytics директоры Асқар Исмаилов Forbes Kazakhstan-ға берген пікірінде Қазақстанның мұнай-газ саласы консервативті екенін айтқан. Оның сөзінше, компанияларға жаңа жергілікті технологияға тәуекел еткеннен гөрі үйреншікті қызметті сатып алу оңайырақ.

Сондықтан iREX-ті мұнай өндіруді бірден өзгертіп жіберетін дайын шешім деуге ерте. Дұрысы, оны ескі және суланған кен орындары үшін ықтимал қосымша құрал ретінде қарастырған жөн. Технологияның болашағы зертханалық нәтиже мен жеке сынақтарға ғана емес, мұнай компанияларының оны өндірістік деңгейде тексеруге дайындығына да байланысты болады.