Неге жасанды жаңбыр туралы миф көп тарады

Шымкент пен Түркістан облысындағы жауын-шашыннан кейін әлеуметтік желіде “жасанды жаңбыр бір өңірдің жауынын екінші өңірге алып кетті” деген күдік қайта тарады. Бірақ мамандардың түсіндіруінше, бұл технология жаңбырды ұрламайды, жаңа бұлт жасамайды және ауа массаларының қозғалысын басқа жаққа бұрып жібере алмайды.

Мәселе неге қызу талқыланып кетті? Себебі Қазақстан биыл Түркістан облысында жауын-шашынды жасанды түрде көбейту жобасын іске қосты. Оңтүстікте су тапшылығы бар, ал жазғы нөсер, бұршақ, жел секілді құбылыстар тұрғындар мен шаруаларға бірден әсер етеді. Сондықтан табиғи жауын мен қолдан күшейтілген жауынның айырмасын түсіну маңызды.

Қысқа жауап: жаңбырды ұрлау мүмкін емес

“Жаңбырды ұрлау” деген сөз ғылыми тұрғыдан дәл емес. Бұлт бір жерде дайын тұрып, оны басқа өңірге “алып кететін” құбылыс жоқ. Жасанды жауын технологиясы тек қолайлы бұлт болған кезде ғана жұмыс істейді.

Қарапайым тілмен айтқанда, бұл әдіс бос аспаннан жаңбыр жасамайды. Ол бар бұлттың ішіндегі ылғалдың тамшыға айналуын жеделдетуге тырысады. Егер бұлтта жеткілікті ылғал болмаса немесе атмосфералық жағдай сәйкес келмесе, ешқандай ұшақ та, реагент те жаңбырды өздігінен шығара алмайды.

Жасанды жаңбыр қалай шақырылады

Бұл технологияны көбіне “бұлтты себу” деп түсіндіреді. Арнайы ұшақ немесе жердегі құрылғы дайын бұлтқа өте ұсақ реагент бөлшектерін енгізеді. Олар бұлттағы ылғалдың бірігіп, ауыр тамшыға немесе мұз кристалына айналуына көмектеседі.

Содан кейін бұл бөлшектер үлкейсе, жерге жаңбыр немесе қар болып түсуі мүмкін. Бірақ бұл әрдайым бола бермейді. Себебі нәтиже бұлттың түріне, ылғалға, температураға, желге және атмосферадағы тұрақсыздыққа байланысты.

Qazinform жазғандай, мамандар бұл әдістің жаңа бұлт жасамайтынын, тек бұрыннан қалыптасқан жаңбыр бұлттарымен жұмыс істейтінін түсіндірген. Сондай-ақ әсер ету аумағы үлкен емес.

Неге адамдар “жаңбырды ұрлады” деп ойлайды

Мұндай мифтің тарауына бірнеше себеп бар. Біріншісі, ауа райы әрқашан біркелкі болмайды. Бір қалада нөсер жауып жатқанда, көрші аудан құрғақ қалуы мүмкін. Бұл табиғи құбылыс, әсіресе жазғы найзағайлы бұлттарда жиі болады.

Екіншісі, жасанды жауын тақырыбы көп адамға жаңа әрі түсініксіз. Егер түсіндіру аз болса, бос орынды қорқыныш пен болжам толтырады.

Үшіншісі, оңтүстікте егінге, суға және ауа райына тәуелді адам көп. Шаруаның өнімі шірісе, қалада көшені су басса немесе кенет нөсер жауса, жұрт оның себебін іздейді. Сол кезде “бәріне жасанды жаңбыр кінәлі” деген қарапайым жауап тез тарайды.

Шымкенттегі ливень жасанды жаңбырдан болды ма

Мұндай тұжырым жасауға нақты дәлел жоқ. Мамандар Шымкенттегі жауын табиғи атмосфералық процестермен байланысты екенін түсіндірген. Жазда Қазақстанның оңтүстігінде ыстық ауа, ылғал және атмосфералық тұрақсыздық қосылса, қысқа уақытта нөсер, найзағай, бұршақ болуы мүмкін.

Маңызды айырма бар: табиғи нөсер үлкен ауа жүйелерімен, фронттармен және атмосферадағы ылғал алмасуымен байланысты. Ал жасанды жауын жобасы белгілі бір бұлтқа локалды әсер етуді көздейді. Бұл екі нәрсені бір-бірімен автоматты түрде байланыстыру дұрыс емес.

Түркістан облысы неге таңдалды

Ресми түсіндіру бойынша, пилоттық жоба су тапшылығы мен ауыл шаруашылығы қажеттілігі жоғары өңірге бағытталған. Түркістан облысында суармалы егіншілік, су қоймалары және құрғақ кезең мәселесі бар.

“Қазгидромет” бұған дейін жобаға дайындық кезінде 2020-2024 жылдардағы 39 метеостанция деректері талданғанын хабарлаған. Яғни аймақ кездейсоқ таңдалмаған, мамандар атмосфералық процестер мен жер бедерін есепке алған.

Бұл климатқа әсер ете ме

Мамандардың қазіргі түсіндіруіне сүйенсек, жоба климатты өзгертуге арналмаған. Ол ауа райын кең көлемде басқару құралы емес. Әсері локалды әрі қысқа мерзімді деп сипатталады.

Мұнда екі ұғымды шатастырмау керек. Ауа райы, бұл бүгінгі немесе ертеңгі жаңбыр, жел, ыстық, бұлт. Климат, бұл ондаған жыл бойы қалыптасатын ұзақ мерзімді орташа жағдай. Бір бұлтқа әсер ету арқылы өңірдің климатын өзгерту мүмкіндігі туралы ресми деректерде айтылмайды.

Жасанды жаңбыр су тасқынын тудыруы мүмкін бе

Теориялық тұрғыдан кез келген жауын-шашын дұрыс басқарылмаса, жергілікті қиындық туғызуы мүмкін. Бірақ мамандар жасанды жауын технологиясы ірі дауыл немесе кең аумақты тасқын жасай алмайтынын айтады.

Себебі ол үлкен циклон, фронт немесе найзағайлы жүйені жасамайды. Тек дайын бұлттағы ылғалдың түсу ықтималдығын арттыруға тырысады. Сондықтан әр нөсерді бірден жасанды жаңбырмен байланыстыру ғылыми тұрғыдан асығыс қорытынды болады.

Неден сақ болу керек

Бұл тақырыпта екі шектен де сақтанған дұрыс. Бір жағынан, “жасанды жаңбыр бәрін улайды, барлық нөсер соның кесірі” деу дәлелсіз. Екінші жағынан, “еш сұрақ қоймау керек, бәрі мінсіз” деу де дұрыс емес.

Мұндай жобаларда ашықтық маңызды: қай күні қандай бұлтқа әсер етілді, қай аумақта жұмыс жүргізілді, қандай реагент қолданылды, кейін қанша жауын түсті, су мен топыраққа талдау жасалды ма? Осы деректер қоғамға түсінікті тілмен жарияланса, миф азаяды.

Жасанды жаңбырдың мәні: аспанда бар бұлттың жауын беру мүмкіндігін арттыру. Ол бұлтты жоқ жерден жасамайды, бір өңірдің жаңбырын екінші өңірге ұрлап апармайды және климатты бірден өзгертіп жіберетін құрал емес.

Шымкенттегі және оңтүстіктегі жауын-шашынды түсіндіргенде табиғи атмосфералық процестерді де, пилоттық жобаның нақты шегін де бөлек қарау керек. Ең дұрыс жол: қорқынышты емес, деректі көбейту. Сонда “жаңбырды ұрлады” деген мифтің орнына нақты түсінік келеді.