«Тапсырыспен бала» алдағы жылдары шындыққа айналуы мүмкін бе

АҚШ-та ғалымдар адам эмбрионының ДНҚ-сын жаңа әдіспен өзгертіп, гендік редакциялау туралы ескі дауды қайта қозғады. Бұл тәжірибе бала туу үшін қолданылған жоқ, бірақ сарапшылар оның «тапсырыспен бала» дәуіріне жол ашуы мүмкін екенін ескертіп отыр.

Әңгіме Columbia University генетигі Дитер Эгли бастаған топтың зерттеуі туралы. Ғалымдар адам зиготасына, яғни эмбрион дамуының ең алғашқы бір жасушалы кезеңіне base editing деп аталатын әдісті қолданған. Бұл жұмыс әзірге ғылыми журналда толық рецензиядан өткен жоқ, preprint ретінде жарияланған.

Бұл қандай тәжірибе?

Кәдімгі CRISPR әдісі ДНҚ-ның белгілі бір бөлігін кесіп, өзгертуге мүмкіндік береді. Ал base editing, қарапайым тілмен айтқанда, генетикалық мәтіндегі бір әріпті түзетуге ұқсайды. Яғни ол ДНҚ-ның үлкен бөлігін алып тастамай, нақты бір нүктеге әсер етуге тырысады.

Зерттеушілер бұл жолы екі гендік аймаққа назар аударған. Бірі ағзадағы холестерин деңгейімен байланысты, екіншісі гемоглобин түзілуіне қатысы бар. Ғалымдардың айтуынша, мақсат нақты бір баланы емдеу емес, эмбрионда мұндай редакциялау техникалық тұрғыдан мүмкін бе деген сұраққа жауап іздеу болған.

Тәжірибедегі эмбриондар әйелдің жатырына салынбаған және бала дүниеге келмеген. Бірақ дәл осы тұс этикалық дауды тоқтатпай отыр: ғалымдар «мұны жасауға болады» деген техникалық дәлелдің өзі болашақта қауіпті қадамдарға түрткі болуы мүмкін деп қауіптенеді.

Неге ғалымдар алаңдап отыр?

Басты қорқыныш — мұндай технологияны тек ауыр тұқым қуалайтын ауруларды болдырмау үшін емес, баланың бойы, сыртқы келбеті, қабілеті немесе басқа да қалаулы белгілері үшін қолдану ықтималдығы. Қазір бұл ғылыми фантастика сияқты көрінгенімен, эмбриондарды генетикалық тұрғыдан іріктеу нарығы кей елдерде қазірдің өзінде дамып келеді.

Кейбір сарапшылар бұл зерттеуді «эмбрионды жақсарту жолындағы қақпа» деп бағалап отыр.

Тағы бір мәселе — АҚШ-та мұндай бағыттағы зерттеулерге қатысты бірыңғай әрі қатаң реттеу жеткіліксіз деген сын. Сондықтан кей мамандар жеке зертханалар мен коммерциялық компаниялар бұл саланы қоғам дайын болмай тұрып алға сүйреп әкетуі мүмкін деп санайды.

Тәжірибе сәтті өтті ме?

Жауап біржақты емес. Зерттеу base editing әдісі ДНҚ-ны дәлірек өзгерте алатынын көрсетті. Бұрынғы CRISPR тәжірибелерінде байқалған ірі хромосомалық зақымдар бұл жолы негізгі мәселе болмаған.

Бірақ қауіп толық жойылған жоқ. Ғалымдар кей эмбриондарда мозаицизм байқалғанын жазды. Бұл дегеніміз — бір эмбрион ішіндегі жасушалардың бәрі бірдей генетикалық өзгеріске ұшырамаған. Егер мұндай эмбрион әрі қарай дамып, бала дүниеге келсе, салдары алдын ала толық болжанбауы мүмкін.

Сондай-ақ ДНҚ-ның жоспарланған жерінен бөлек аймақтарында да өзгерістер болуы ықтимал екені айтылды. Мұндай жанама әсерлер баланың дамуына, денсаулығына немесе кейінгі ұрпаққа қалай әсер ететіні белгісіз.

Бұл ауруларды емдеуге көмектесе ме?

Теориялық тұрғыдан көмектесуі мүмкін. Гендік редакциялау кейбір тұқым қуалайтын аурулардың алдын алуға мүмкіндік береді деген үміт бар. Мысалы, бір ғана гендегі ақаудан туындайтын ауыр дерттерде мұндай тәсіл болашақта пайдалы болуы ықтимал.

Бірақ қазіргі зерттеу клиникада қолдануға дайын технология емес. Авторлардың өзі де мұндай әдісті бала туу процесіне енгізуге әлі ерте екенін мойындайды. Мұнда тек зертханалық деңгейдегі алғашқы қадам туралы сөз болып отыр.

«Тапсырыспен бала» қаншалықты жақын?

Қазір ата-аналар қалаған қасиеттері бар баланы еркін таңдай алады деу — асыра айту. Бой, интеллект, мінез, спорттық қабілет сияқты белгілер бір ғана генге байланысты емес. Оларға жүздеген, тіпті мыңдаған ген және орта әсер етеді.

Дегенмен ғалымдарды алаңдататын нәрсе басқа: технология біртіндеп арзандап, дәлдігі арта берсе, алдымен аурудың алдын алу, кейін «жақсарту» деген шекара бұлдыр болып кетуі мүмкін. Осы жерде медицина, бизнес және этика бір-бірімен қақтығысады.

Қазақстан үшін бұл неге маңызды?

Қазақстанда мұндай тәжірибе күнделікті медицинаға енген жоқ. Бірақ ЭКО, генетикалық тестілеу, тұқым қуалайтын ауруларды ерте анықтау сияқты бағыттар елде де бар. Сондықтан әлемдегі биоэтикалық талқылаулар бізге де қатысы бар.

Егер болашақта эмбрион генін өзгерту технологиясы қауіпсіз деп танылса, оны кім қолдана алады, қандай аурулар үшін рұқсат етіледі, «емдеу» мен «жақсартудың» шекарасы қайда өтеді деген сұрақтар Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесі үшін де өзекті болады.

Қазір негізгі қорытынды мынадай: ғылым адам ДНҚ-сын бұрынғыдан дәлірек өзгертуге жақындап келеді. Бірақ бұл «мінсіз бала» жасауға дайынбыз деген сөз емес. Керісінше, дәл қазір қоғам, дәрігерлер, заңгерлер мен ғалымдар бұл шекараның қай жерде тоқтауы керек екенін ашық талқылауы тиіс.