Қара әзілді ұнататындар шынымен ақылдырақ па

Қара әзілді жақсы түсінетін және одан ләззат алатын адамдарда интеллект жоғарырақ, ал агрессия деңгейі төменірек болуы мүмкін. Мұндай қорытындыны Австрия ғалымдары 156 адам қатысқан зерттеуде жасаған. Бірақ бұл «қара әзілге күлетіндердің бәрі данышпан» деген сөз емес, зерттеу тек белгілі бір топтағы байланыстарды көрсетеді.

Бұл жұмыс 2017 жылы Cognitive Processing ғылыми журналында жарияланған. Зерттеудің PubMed базасындағы карточкасы да бар: PubMed.

Ғалымдар нені тексерді?

Зерттеуге 156 ересек адам қатысқан. Оларға неміс карикатурисі Ули Штайнның «The Black Book» жинағынан алынған 12 қара әзіл карикатурасы көрсетілді. Бұл суреттер өлім, ауру, мүгедектік және медициналық жағдайлар сияқты ауыр тақырыптарға құрылған.

Қатысушылар әр карикатураны бірнеше өлшем бойынша бағалады: әзілді түсіну қаншалықты оңай, ол қаншалықты күтпеген, қаншалықты дөрекі, қызық па, ұнай ма, ұнамай ма.

Бұдан бөлек, зерттеушілер қатысушылардың вербалды және вербалды емес интеллектін, сол сәттегі көңіл күйін және агрессия деңгейін өлшеген.

Негізгі нәтиже қандай?

Ғалымдар қатысушыларды үш топқа бөлген.

• Бірінші топ: қара әзілді орташа түсінген және орташа ұнатқан. Бұл топта интеллект орташа, көңіл күй тұрақты, агрессия орташа деңгейде болған.
• Екінші топ: қара әзілді нашар ұнатқан, түсінуі де аса жоғары болмаған. Бұл топта интеллект орташа, бірақ көңіл күйдің бұзылуы мен агрессия деңгейі жоғарырақ болған.
• Үшінші топ: қара әзілді жақсы түсінген және көбірек ұнатқан. Бұл топта вербалды және вербалды емес интеллект жоғары, білім деңгейі жоғарырақ, агрессия төмен және көңіл күй тұрақты болған.

Зерттеушілердің айтуынша, қара әзілді түсіну үшін адам бір мезетте бірнеше нәрсені қатар өңдеуі керек: ауыр тақырыпты тану, күтпеген бұрылысты түсіну, эмоциялық реакцияны бақылау және әзілді шынайы қауіп емес, ойындағы жағдай ретінде қабылдау.

Неге қара әзіл интеллектпен байланысты болуы мүмкін?

Қара әзіл көбіне қарапайым қалжыңнан күрделірек болады. Онда екі түрлі мағына қатар жүреді: бір жағынан, тақырып ауыр немесе ыңғайсыз, екінші жағынан, оқиға күлкілі формада беріледі.

Мысалы, адам мұндай әзілді түсіну үшін алдымен жағдайдың трагедиялық жағын қабылдайды, кейін оның абсурд немесе күтпеген бұрылыспен берілгенін байқайды. Бұл жерде тек эмоция емес, ойлау жылдамдығы, тілдік түсінік, контексті ажырату және ішкі дистанция маңызды.

Сондықтан зерттеушілер қара әзілді өңдеуді күрделі ақпараттық тапсырмаға ұқсатады. Оны түсіну үшін ми бір уақытта мағынаны қайта құрып, эмоциялық реакцияны реттеп, әзілдің «қауіпсіз ойын» екенін ажыратуы керек.

Бұл агрессиясы төмен адамдар қара әзілді жақсы көреді деген сөз бе?

Зерттеуде ең қызық нәтиженің бірі осы. Көп адам қара әзілді жақсы көретіндерді қатал, ашулы немесе циник деп елестетуі мүмкін. Бірақ бұл жұмыста керісінше байланыс байқалған: қара әзілді жақсы түсінген және жоғары бағалаған топта агрессия деңгейі төмен болған.

Ғалымдардың түсіндіруінше, агрессиясы жоғары немесе көңіл күйі нашар адам ауыр тақырыпты әзіл ретінде қабылдауға қиналуы мүмкін. Мұндай адам әзілдегі ойынды емес, жағымсыз мазмұнды көбірек сезінуі ықтимал.

Басқаша айтқанда, қара әзілге күлу міндетті түрде қатыгездік белгісі емес. Кейде бұл адамның ауыр тақырыптан эмоциялық қашықтық ұстай алатынын және оны ойша қайта өңдей алатынын көрсетуі мүмкін.

Бірақ зерттеуді асыра түсіндіруге болмайды

Бұл зерттеуден «қара әзілді жақсы көретіндердің бәрі ақылды» немесе «қара әзілге күлмейтіндер ақылды емес» деген қорытынды шығаруға болмайды. Мұндай тұжырым тым жеңіл әрі қате болар еді.

Біріншіден, зерттеуге 156 адам ғана қатысқан. Екіншіден, олар нақты 12 карикатураны бағалаған. Үшіншіден, әзіл мәдениетке, тілге, ортаға, адамның жеке тәжірибесіне және сол сәттегі көңіл күйіне қатты тәуелді.

Мысалы, бір адам үшін ауру немесе өлім туралы әзіл тек қара юмор болып көрінуі мүмкін. Ал басқа адам үшін бұл жеке жарақатпен, жоғалтумен немесе жағымсыз естелікпен байланысты болуы ықтимал. Сондықтан оның күлмеуі интеллект төмен дегенді білдірмейді.

Қазақстан оқырманы үшін бұл неге қызық?

Қазақстанда да қара әзіл әлеуметтік желілерде, Telegram арналарында, стендапта және достар арасындағы әңгімеде жиі кездеседі. Әсіресе дағдарыс, қымбатшылық, жұмыс, денсаулық немесе тұрмыстық қиындықтар туралы әзілдер көп тарайды.

Бірақ мұндай әзілдің шекарасы бар. Бір ортада күлкілі көрінген қалжың басқа ортада дөрекі, ауыр немесе адамды кемсітетін сөз болып қабылдануы мүмкін. Сондықтан қара әзілдің «ақылды» болуы оның бәріне орынды екенін білдірмейді.

Зерттеу бізге бір нәрсені еске салады: әзіл сезімі тек күлкі емес. Ол адамның ойлау тәсіліне, эмоцияны басқаруына, контексті түсінуіне және басқа адамның сезімін ескеруіне де байланысты.

Қара әзілді жақсы түсіну мен жоғары интеллект арасында байланыс болуы мүмкін. Бірақ бұл байланыс абсолютті заң емес. Зерттеу тек белгілі бір жағдайда, белгілі бір адамдар тобында байқалған нәтижені көрсетеді.

Ең дұрыс қорытынды мынадай: қара әзіл кейбір адамдар үшін күрделі ойлау мен эмоциялық қашықтықты қажет ететін юмор түрі болуы мүмкін. Ал біреуге оның ұнамауы да қалыпты жағдай. Әзілдің өзі ғана емес, оның қай жерде, кімге және қалай айтылғаны да маңызды.

Материал ғылыми мақаладағы деректерге сүйеніп дайындалды. Қазақстан бойынша дәл осы тақырыпта жеке зерттеу дерегі келтірілген жоқ.