Қазақстан халқы 2100 жылға дейін өсе беруі мүмкін

Қазақстан мен Қырғызстан ЕАЭО елдерінің ішінде 2100 жылға дейін халық саны табиғи түрде кемімейтін жалғыз мемлекеттер болуы мүмкін. БҰҰ болжамына сүйенген Energyprom талдауында Қазақстанда туу азайса да, өлім-жітімнен жоғары болып қалуы ықтимал екені айтылған.

Базалық сценарий бойынша, XXI ғасырдың соңына қарай әлемде табиғи өсім тоқтай бастайды. БҰҰ дерегін Our World in Data платформасы жариялаған. Ондағы есепке сай, 2084 жылы әлемде алғаш рет өлім саны туу санынан асып түсуі мүмкін.

Демографтар мұны ұзақ мерзімді үрдіспен байланыстырады. Дамыған елдерде бала туу деңгейі бірнеше онжылдықтан бері халықты толық алмастыруға жетпейді. Бұл көрсеткіш үшін шартты шек бір әйелге 2,1 бала деп алынады. Ал жоғары табысты елдерде 2024 жылы жиынтық туу коэффициенті шамамен 1,5 болған.

Қазақстан мен Қырғызстан бөлек топта тұр

БҰҰ болжамына сәйкес, ЕАЭО елдерінің ішінде Қазақстан мен Қырғызстанда 2100 жылға дейін табиғи кему кезеңі басталмауы мүмкін. Яғни, туғандар саны қайтыс болғандардан көп болады деген болжам бар.

Ал Беларусь пен Ресей бұл межеден өтіп қойған. Energyprom келтірген дерек бойынша, Беларусьта өлім саны туғандардан 1993 жылы, Ресейде 2017 жылы көп болған. Арменияда мұндай кезең 2032 жылға қарай қайта байқалуы мүмкін.

Қазақстан бойынша ұзақ мерзімді болжам салыстырмалы түрде оң көрінеді. БҰҰ сценарийіне сай, 2100 жылы елде 383,9 мың бала тууы мүмкін. Бұл қарастырылған кезеңдегі ең төмен көрсеткіш болады. Сол жылы қайтыс болғандар саны 308,7 мың адамға жетуі ықтимал.

Қырғызстанда да табиғи өсім сақталады деген болжам бар, бірақ айырма азаяды. 2100 жылы онда 128,1 мың бала дүниеге келіп, 121,5 мың адам қайтыс болуы мүмкін.

Қазақстандағы ішкі болжам сақ болуға шақырады

Қазақстандық сарапшылардың есебі БҰҰ болжамынан сақтау көрінеді. Еңбек ресурстарын дамыту орталығы 2050 жылға дейінгі демографиялық болжамын жаңартқан. Базалық сценарий бойынша, елде туу коэффициенті біртіндеп төмендейді.

2021 жылы, пандемия кезіндегі беби-бум тұсында, бұл көрсеткіш бір әйелге 3,3 бала болған. Қазір ол 2,6 деңгейіне түскен. 2030 жылға қарай 2,5-ке, ал 2050 жылы 1,8-ге дейін төмендеуі мүмкін. Бұл халықты толық алмастыру деңгейінен төмен.

Орталық сарапшылары БҰҰ болжамында Қазақстандағы туу көрсеткіші жоғарылау бағаланған болуы мүмкін деп санайды. Олардың есебінше, 2025 жылдың алғашқы 9 айында жаңа туғандар саны 11 пайызға азайған. Жылдық есеппен бұл шамамен 330 мың балаға сәйкес келеді.

Ірі қалалар өсіп, кей өңірлер азаюы мүмкін

Қазақстанда халық саны жалпы өскенімен, өсім барлық өңірге бірдей таралмайды. Еңбек ресурстарын дамыту орталығының реалистік сценарийіне сай, 2050 жылға қарай ел халқы 24,1 миллион адамнан асуы мүмкін.

Урбанизация да күшейеді. Қазір ел халқының шамамен 64 пайызы қалада тұрса, 2050 жылға қарай бұл үлес 76 пайызға жетуі мүмкін. Ауыл халқының үлесі 24 пайызға дейін қысқарады деген болжам бар.

Ең үлкен өсім мегаполистерде байқалуы ықтимал. Астана халқы 2050 жылға қарай 2,7 есе өсіп, 4 миллион адамға жетуі мүмкін. Алматы 3,6 миллионға, Шымкент 2,1 миллионға дейін ұлғаяды деген есеп бар.

Бұл ірі қалаларға түсетін қысымды күшейтеді. Тұрғын үй, жол, су, жылу, электр және қоғамдық көлік жүйелері алдағы жиырма жылда басты мәселелердің біріне айналуы мүмкін.

Сонымен қатар 20 өңірдің 12-сінде халық саны азаюы мүмкін. Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысында тұрғындар саны 2050 жылға қарай 526 мыңнан 251 мың адамға дейін төмендеуі ықтимал. Абай облысында халық саны үштен бірге, Қостанай облысында 30 пайызға, Павлодар облысында 27 пайызға, Шығыс Қазақстан облысында 26 пайызға қысқаруы мүмкін.

Осы болжамдар Қазақстан үшін екі түрлі міндетті қатар алға шығарады: бір жағынан, жас халық үлесін тиімді пайдалану қажет, екінші жағынан, туу көрсеткішінің төмендеуі мен өңірлерден халықтың кетуіне дайын болу керек.