Қазақстанда зейнетақы жүйесін тағы өзгерткісі келеді

Қазақстанда зейнетақы жүйесін өзгерту мәселесі қайта талқыланып жатыр. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаевтың айтуынша, қаралып жатқан нұсқалардың бірі Сингапур моделімен байланысты, ал реформаны талқылау келесі аптада жалғасуы мүмкін.

Бұл жаңалық миллиондаған салымшыға қатысты. Себебі әңгіме тек зейнетке шыққаннан кейінгі төлем туралы емес. Мәселе зейнетақы жарналары қалай жұмыс істеуі керек, жинақты кім басқарады және жүйе ұзақ мерзімде қаншалықты тұрақты болады деген сұрақтарға тіреліп тұр.

Министрлік бұған дейін зейнетақы жүйесін жаңарту бойынша бірнеше ұсыныс талқыланып жатқанын хабарлаған. Ведомство барлық ұсыныс қаржылық негізділігі, әлеуметтік әділдігі және азаматтарға ықтимал әсері бойынша қаралатынын мәлімдеді.

Сингапур моделі несімен ерекшеленеді

Сингапурдағы CPF жүйесі әдеттегі зейнетақы қорына толық ұқсамайды. Онда жұмысшы да, жұмыс беруші де міндетті жарна аударады. Бұл ақша бірнеше мақсатқа бөлінеді: зейнетақы, тұрғын үй және медициналық шығындар.

Жүйеде адамның жасына және мақсатына қарай бөлек шоттар бар. Бір шот тұрғын үй мен кейбір қаржылық қажеттіліктерге, екіншісі зейнетке, тағы бірі медициналық шығындарға бағытталған. 55 жастан кейін зейнетақы төлемдеріне арналған жеке шот қалыптасады.

Осы тұсы Қазақстан үшін қызық болуы мүмкін. Яғни зейнетақы жинағы тек болашақ төлем ретінде емес, адамның өміріндегі ірі әлеуметтік қажеттіліктермен бірге қаралады.

Қазақстанда не өзгеруі мүмкін

Әзірге нақты шешім жоқ. Қазір билік зейнетақы жүйесін тұрақтырақ ету, болашақ төлем деңгейін көтеру және жинақты басқару мүмкіндігін кеңейту жолдарын қарап жатыр.

Жеке басқарушы компанияларға зейнетақы жинағын көбірек беру мәселесі де бөлек талқыланып жүр. Қазір БЖЗҚ салымшылары міндетті зейнетақы жарналарының бір бөлігін ғана жеке инвестициялық басқаруға бере алады. Егер бұл лимит кеңейсе, азаматтарға таңдау көбірек берілуі мүмкін.

Бірақ мұнда бір маңызды айырма бар. Сингапур моделі зейнетақы жүйесінің жалпы құрылымы туралы болса, жеке басқаруға беру жинақтың қалай инвестицияланатынына қатысты. Екеуі қатар талқылануы мүмкін, бірақ бір нәрсе емес.

Салымшылар нені ескеруі керек

Зейнетақы жүйесіндегі өзгеріс бір жылға емес, ондаған жылға әсер етеді. Бүгін қабылданған шешім 10, 20 немесе 30 жылдан кейін зейнетке шығатын адамдардың табысына ықпал етуі мүмкін.

Қарапайым салымшы үшін басты сұрақ өзгермейді: жинақ қаншалықты қорғалады және ол қартайған шақта жеткілікті табыс бере ала ма?

Егер жеке басқару мүмкіндігі кеңейсе, адамдар тәуекелді де жақсы түсінуі керек. Жоғары табыс уәдесі әрдайым қауіпсіз деген сөз емес. Инвестиция құны құбылуы мүмкін, ал нақты нәтиже күткен деңгейден төмен болуы ықтимал.

Ал егер реформада Сингапур моделінің элементтері пайда болса, мемлекет зейнетақы жинағы тұрғын үй, медицина немесе басқа әлеуметтік мақсаттармен қалай байланысатынын нақты түсіндіруі тиіс. Қазір бұл бағыт бойынша дайын ереже жарияланған жоқ.

Қазір ресми түрде не белгілі

Минитрліктің мәліметінше, 2026 жылы базалық және ынтымақты зейнетақы 10% индекстелді. Сондай-ақ базалық зейнетақының ең жоғары мөлшері ең төменгі күнкөріс деңгейінің 110%-ынан 118%-ына дейін өсті. 2027 жылы бұл көрсеткіш 120%-ға жетуі керек.

Жұмыс берушілердің міндетті зейнетақы жарнасы да кезең-кезеңімен өсіп жатыр. 2026 жылы оның мөлшері қызметкер табысының 3,5%-ын құрайды, ал 2028 жылға қарай 5%-ға дейін жеткізу жоспарланған.

Әзірге зейнетақы реформасының соңғы моделі ұсынылған жоқ. Сондықтан қазір ең маңыздысы, талқылау жүріп жатыр, бірақ салымшылар үшін нақты жаңа ережелер тек ресми шешім қабылданғаннан кейін белгілі болады.