Қазақстандағы AI-хабқа қанша көмір қажет болуы мүмкін

Қазақстан Екібастұздағы Data Center Valley жобасын жасанды интеллект экономикасына жасалған үлкен қадам ретінде таныстырды. Firebird және NVIDIA қатысатын келісімдер пакеті 10 млрд долларға бағаланып отыр, ал болашақ кластердің қуаты 1 ГВт деңгейіне дейін жетуі мүмкін. Бірақ бұл жаңалықтың жылтыр жағы ғана емес, көмескі тұсы да бар: мұндай орталыққа чиптер мен инвестициядан бөлек, өте көп электр энергиясы керек.

Ал Екібастұзда электр энергиясы дегенде әңгіме көбіне көмірге келіп тіреледі. Оның үстіне бұл жай көмір емес, жоғары күлділігімен белгілі Екібастұз көмірі. Алматы қазір дәл осы отыннан біртіндеп бас тартып, ірі жылу электр орталықтарын газға көшіруге тырысып жатыр.

Қазақстан үкіметі, Firebird және NVIDIA арасындағы келісімдер туралы Премьер-министрдің ресми сайты хабарлады. Ресми мәлімет бойынша, жоба 100 мың заманауи GPU чипке, соның ішінде NVIDIA GB300 және Vera Rubin шешімдеріне сүйенуі мүмкін. Үкімет бұл бастама жылына кемінде 3 млрд доллар экспорттық табыс әкеледі деп күтеді.

Осы хабарламадағы бір сөйлем ерекше назар аударады. Kazakhtelecom басшысы Бағдат Мусиннің сөзінше, Қазақстан Екібастұз көмірін цифрлық экспорттық табысқа айналдырмақ. Бұл AI-жобаның энергетикалық негізі ашық айтылған сирек жағдай.

Неге дәл Екібастұз таңдалды

Data Center Valley Екібастұзда дамытылмақ. Бұған дейін The Astana Times жоба кезең-кезеңімен кеңейіп, AI-ға арналған бірнеше дата-орталық салынатынын жазды. Алғашқы орталықтардың қуаты 50 МВт деңгейінде болуы мүмкін, инфрақұрылымның тиімділік көрсеткіші PUE 1,25 деп көрсетілген.

Бұл таңдау энергетикалық тұрғыдан түсінікті. Екібастұзда ірі көмір разрездері, ГРЭС-1 және ГРЭС-2 сияқты қуатты станциялар бар. Яғни дата-орталықтарға қажет электрді алысқа тасымалдаудың қажеті азаяды.

Бірақ дәл осы артықшылық жобаны экологиялық тұрғыдан да маңызды етеді. Екібастұз ГРЭС-1 өз сайтында Қазақстандағы ең ірі қатты отынмен жұмыс істейтін станция екенін көрсетеді. Ал ГРЭС-2 бойынша ашық деректерде негізгі отын ретінде Екібастұз бассейнінің жоғары күлді көмірі көрсетілген.

Алматы көмірден кетіп жатыр, ал көмірге жаңа сұраныс пайда болуы мүмкін

Алматы үшін көмірлі ТЭЦ көп жылдан бері ең ауыр экологиялық тақырыптардың бірі болып келеді. Қаланың ірі нысандарының бірі ТЭЦ-2 қыста Екібастұздан күніне 120-130 вагон көмір қабылдайтыны айтылған. Tengrinews.kz жазғандай, бұл шамамен тәулігіне 10 мың тонна көмір деген сөз.

Қазір ТЭЦ-2 газға көшіріліп жатыр. Kazinform мәліметінше, жұмыстар 2026 жылдың соңына дейін аяқталуы тиіс, ал зиянды шығарындылар 8,5 есе азаюы мүмкін. ТЭЦ-3 бойынша да ұқсас логика бар: Еуразиялық даму банкі бұл станцияны жоғары күлді Екібастұз көмірінен газға көшіру Алматы мен облыс экологиясына оң әсер береді деп көрсетеді.

Мұнда маңызды ескерту бар. Ашық дереккөздерде Алматы тұтынбайтын көмір енді тікелей дата-орталықтарға жіберіледі деген ресми мәлімдеме жоқ. Сондықтан мұны нақты жоспар деп айтуға болмайды. Бірақ жалпы көрініс қызық: Алматы көмір жүктемесінен арылуға тырысып жатқанда, Екібастұзда электрді көп қажет ететін жаңа ірі тұтынушы пайда болуы мүмкін.

AI-хабқа қанша көмір қажет болуы мүмкін

Data Center Valley үшін нақты көмір шығыны ресми жарияланған жоқ. Сондықтан төмендегі есеп үкіметтің болжамы емес, тек масштабты түсіндіруге арналған шамамен есеп.

Егер дата-орталықтар кластері 1 ГВт қуатпен жыл бойы тоқтаусыз жұмыс істесе, оған жылына 8,76 млрд кВт сағ электр қажет болады. Экибастұз ГРЭС-1-дің 2014 жылғы жылдық есебінде 24,705 млрд кВт сағ электр босатылғаны және 15,6 млн тонна көмір жұмсалғаны көрсетілген. Бұл шамамен 1 МВт сағ электрге 0,63 тонна көмір деген есеп береді.

Егер 1 ГВт тек серверлік жүктеме ретінде есептеліп, оған салқындату мен қосымша жүйелер кірмесе, шығын бұдан да жоғары болуы мүмкін. Себебі The Astana Times келтірген PUE 1,25 көрсеткіші бойынша, серверге кеткен әр 1 кВт энергияға жалпы жүйе 1,25 кВт электр тұтынады.

Басты қорытынды: егер 1 ГВт AI-кластер негізінен көмір генерациясына сүйенсе, оның жылдық көмір қажеті Алматыдағы екі негізгі көмірлі станцияның қазіргі тұтынуымен салыстыруға келетін, тіпті одан асып кетуі мүмкін. Бұл нақты смета емес, масштабты түсіндіретін есеп.

Күлділік неге маңызды

Екібастұз көмірінің мәселесі тек көмірқышқыл газында емес. Самұрық-Энергоның 2024 жылғы есебінде «Богатырь Комир» өндіретін КСН маркалы көмірдің орташа күлділігі шамамен 43%, ал төменгі жану жылуы шамамен 4000 ккал/кг деп көрсетілген.

Қарапайым тілмен айтқанда, мұндай көмірдің ішінде жанбайтын минералдық бөлік көп. Көмір жанғаннан кейін оның бір бөлігі күл мен шлакқа айналады. Бұл күлдің бәрі ауаға ұшады деген сөз емес, станцияларда сүзгі және күл ұстау жүйелері бар. Бірақ қазып алу, тасымалдау, жағу, ұстау және сақтау көлемі өте үлкен болып қала береді.

Егер 1 ГВт кластер үшін жылына 5,5 млн тонна көмір керек деген шамамен есепті алсақ, 43% күлділік кезінде бұл көлемнің ішінде 2,3 млн тоннаға жуық минералдық бөлік болады. Бұл тікелей шығарындылар көлемі емес, бірақ экологияға, теміржолға, күл үйінділеріне және су жүйелеріне түсетін физикалық жүктемені көрсетеді.

Су мәселесі де ашық қалып отыр

Дата-орталықтарға тек электр емес, салқындату жүйесі де керек. Су шығыны нақты технологияға байланысты: кейбір орталықтар ауа арқылы салқындатуға көбірек сүйенеді, кейбірі буландыру арқылы салқындатады, кейбірі аралас жүйе қолданады.

Екібастұз жобасы бойынша су тұтыну көлемі ашық жарияланған жоқ. Сондықтан нақты литр немесе текше метрмен есеп беру дұрыс болмайды. Бірақ 1 ГВт деңгейіндегі дата-инфрақұрылым үшін су мәселесі бөлек ашық талқылануы тиіс. Әсіресе электр көмір станцияларынан келсе, судың бір бөлігі дата-орталықтың өзінде емес, электр өндіру процесінде де жұмсалады.

Көмірден кім пайда көруі мүмкін

Егер Data Center Valley жүздеген мегаваттан 1 ГВт деңгейіне дейін өссе, ақша тек чип өндірушілерге немесе дата-орталық операторларына ғана бармайды. Бұл тізбекте кемінде төрт қабат бар: инфрақұрылым операторы, жабдық жеткізушілері, электр станциялары және көмір өндірушілер.

Ресми хабарламаларда жобаға Firebird, NVIDIA, Kazakhtelecom және KT-Telecom қатысатыны айтылған. Энергетикалық бөлік Екібастұзбен байланысты, ал бұл жерде ГРЭС-1, ГРЭС-2 және ірі көмір жеткізушілері орналасқан.

Өңірдегі ең ірі көмір ойыншыларының бірі «Богатырь Комир». Компания Екібастұз көмірін Қазақстанның ішкі нарығындағы генерация нысандарына жеткізеді. Vlast жазғандай, «Богатырь Комирді» бақылайтын Forum Muider құрылымында бұған дейін Самұрық-Энерго мен ресейлік РУСАЛ тең үлеспен отырған. Кейін әр тараптың үлесі азайып, жаңа инвестор пайда болған, ал Самұрық-Энерго қалған үлесін де сатуға ниетті екенін мәлімдеген.

Сондықтан «жаңа көмір сұранысынан нақты кім байиды?» деген сұраққа бір адамның атымен жауап беру қазір мүмкін емес. Ашық көрініп тұрғаны: мемлекеттік энергетика секторы, дата-орталық операторлары, жабдық жеткізушілері, көмір компаниялары және «Богатырь Комир» айналасындағы меншік құрылымдары бұл тізбектен үлес алуы ықтимал. Бірақ Data Center Valley бойынша электр жеткізу келісімдері мен коммерциялық шарттар ашық жарияланған жоқ.

Негізгі сұрақ NVIDIA емес, энергия балансында

AI-хаб Қазақстан үшін пайдалы жоба болуы мүмкін. Бұл цифрлық қызмет экспорты, инженерлерге сұраныс, стартаптарға инфрақұрылым және елдің Еуразиядағы технологиялық позициясын күшейту мүмкіндігі.

Бірақ цифрлық экономика ескі көмір энергетикасының есебінен өссе, ел күрделі айырбасқа тап болады. Алматы ауасы ТЭЦ-тердің газға көшуінен тазара бастауы мүмкін, бірақ көмір жүктемесі мүлде жоғалмай, энергетикалық жүйенің басқа нүктесіне ауысуы ықтимал.

Сондықтан 10 млрд долларлық жобадағы басты сұрақ «Қазақстанда қуатты GPU бола ма?» дегенмен шектелмейді. Негізгі сұрақ басқа: бұл жасанды интеллект қандай электрмен жұмыс істейді, оған қанша көмір мен су қажет болады, одан кім табыс табады және ел осы цифрлық экспорттың экологиялық бағасын ашық есептей ме?