Қысқа видеолар миға қалай әсер етеді

Қысқа видеолардың 30-40 жастағы адамдарда деменция туғызатыны әзірге дәлелденген жоқ. Бірақ ғалымдар TikTok, Reels және Shorts сияқты шексіз ленталар адамның зейініне, өзін бақылауына және қарапайым жоспарды есте сақтау қабілетіне әсер етуі мүмкін екенін жиі айта бастады.

Сондықтан «цифрлық деменция» туралы әңгіме қайта күшейді. Бір қарағанда бұл өте қорқынышты естіледі: адам қысқа видеоны көп қарайды, ми жылдам стимулға үйренеді, есте сақтау нашарлайды, содан кейін деменция қаупі өседі. Бірақ ғылымдағы нақты көрініс бұдан күрделірек.

Не белгілі

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегінше, 2021 жылы әлемде деменциямен 57 млн адам өмір сүрген. Жыл сайын шамамен 10 млн жаңа жағдай тіркеледі.

Деменция көбіне жас ұлғаюымен байланысты. Бірақ ол тек қарт адамдардың ауруы емес. ДДҰ ерте басталатын деменция, яғни 65 жасқа дейін анықталатын жағдайлар барлық деменцияның 9 пайызына дейін жетуі мүмкін екенін көрсетеді.

Бұл «ауру 30 жастағыларға жаппай келді» деген сөз емес. Бірақ еңбекке қабілетті жастағы адамдарда мұндай диагноз енді сирек медициналық құбылыс болып көрінбейді.

Қысқа видеолардың бұған қандай қатысы бар

Ең нақты жауап: «қысқа видеолар деменцияға тікелей себеп болады» деген дәлел жоқ. Қазір TikTok, Instagram Reels немесе YouTube Shorts адамның өзінен-өзі Альцгеймер ауруына шалдығуына әкеледі деп көрсеткен ірі әрі ұзақ мерзімді зерттеу жоқ.

Бірақ қысқа видеолардың когнитивті қабілетке әсерін зерттеген жұмыстар бар. 2024 жылы Чжэцзян университетінің ғалымдары Frontiers in Human Neuroscience журналында зерттеу жариялады. Оған 48 адам қатысқан. Ғалымдар зейінге арналған тапсырма кезінде қатысушылардың ми белсенділігін ЭЭГ арқылы бақылаған.

Нәтижесінде қысқа видеоға тәуелділікке бейімділік неғұрлым жоғары болса, атқарушы бақылауға жауап беретін ми белсенділігі соғұрлым әлсіз болғаны байқалған. Қарапайым тілмен айтқанда, мәселе «ми бұзылды» дегенде емес, адамның зейінді басқаруы қиындай түсуі мүмкін дегенде.

Тағы бір жұмыс arXiv платформасында препринт ретінде жарияланған. Онда 60 адам қатысқан экспериментте TikTok, Twitter, YouTube және ешқандай белсенділіксіз жағдай салыстырылған. TikTok көрген топта «перспективалық жады» тапсырмасы нашар орындалған.

Перспективалық жады дегеніміз — алдын ала жоспарланған істі ұмытпау қабілеті. Мысалы, біреуге қоңырау шалу, плитаны өшіру, құжат жіберу немесе дәрі ішуді ұмытпау.

Бұл деменция ма

Жоқ. Ұзақ скроллдан кейін зейіннің төмендеуі, ұйқы қанбағаннан болатын ұмытшақтық немесе «ми шаршады» деген сезім деменциямен бірдей емес.

Деменция — адамның есте сақтау, ойлау және күнделікті өмірдегі дағдылары соншалықты нашарлап, өз бетінше өмір сүруі қиындайтын медициналық синдром. Ол ми аурулары мен зақымдануларынан пайда болады. Альцгеймер ауруы — деменцияның ең жиі себебі, бірақ жалғыз себебі емес.

Қысқа видеолардың қаупі басқа жерде болуы мүмкін. Олар деменцияның тікелей себебі болмаса да, миға зиян әдеттерді күшейтуі ықтимал: кеш ұйықтау, аз қозғалу, үнемі алаңдау, мазасыздық, офлайн қарым-қатынастың азаюы және ұзақ мәтін оқудан немесе терең үйренуден алыстау.

Неге ғалымдар «цифрлық деменция» деген сөзге сақ қарайды

«Цифрлық деменция» деген тіркес қатты естіледі, бірақ бұл ресми медициналық диагноз емес. 2022 жылы Journal of Integrative Neuroscience журналында Digital dementia in the internet generation атты шолу шыққан. Онда авторлар дамып келе жатқан миға шамадан тыс экран уақыты болашақта когнитивті бұзылыстар қаупін арттыруы мүмкін деген болжам айтқан.

Бірақ бұл нақты дәлел емес, ғылыми гипотеза. Оның үстіне 2025 жылы 50 жастан асқан адамдар туралы ірі талдау қарапайым технология қолдану адамның когнитивті қабілетін міндетті түрде нашарлатады деген пікірді қолдамады. Бұл туралы UNSW Sydney хабарлады.

Сондықтан қорытынды ақ пен қарадан тұрмайды. Телефон өздігінен миға жау емес. Мәселе технологияда емес, оны пассивті, бақылаусыз және бірнеше сағат бойы тұтынуда болуы мүмкін.

Ерте деменция туралы не белгілі

JAMA Neurology журналындағы зерттеуде ғалымдар UK Biobank базасындағы 356 мыңнан астам адамның дерегін талдап, ерте басталатын деменциямен байланысты факторларды көрсеткен.

Олардың арасында білім деңгейінің төмендігі, әлеуметтік оқшаулану, D дәруменінің тапшылығы, есту қабілетінің бұзылуы, инсульт, диабет, жүрек аурулары, депрессия және алкогольге байланысты бұзылыстар бар.

Бұл тізімде қысқа видеолар жоқ. Бірақ цифрлық әдеттер кейбір факторларға жанама әсер етуі мүмкін. Мысалы, адам түнде ұзақ скролл жасап, ұйқысын бұзса, аз қозғалса, адамдармен сирек араласса және үнемі мазасыз ақпарат ағынында отырса, бұл енді жай ғана «телефон қарау» емес.

Бұл Қазақстан үшін неге маңызды

Қазақстан үшін бұл тақырыптың өзектілігі қысқа видеолар деменция туғызады деген дәлелде емес. Ондай жергілікті дерек жоқ. Маңыздысы — елдің күнделікті өмірі толық дерлік цифрлық ортаға көшіп барады.

DataReportal бағалауынша, 2025 жылдың соңында Қазақстанда 19,5 млн интернет қолданушы болған, ал интернеттің ену деңгейі 93,4 пайызға жеткен. Әлеуметтік желілерді қолданатын аккаунттар саны 16,9 млн деп көрсетілген.

Бұл контент тұтыну әдеті жеке тәртіп мәселесі ғана емес, қоғамдық денсаулыққа да қатысты тақырып екенін білдіреді. Әсіресе жұмыс, оқу, хат алмасу, жаңалық оқу, видео қарау және ұйықтар алдында қайта скролл жасау бір экранға жиналған кезде.

Қашан сақ болу керек

Ауыр күннен кейін бір нәрсені ұмытып кету деменция белгісі болуы міндетті емес. Бірақ кейбір жағдайларда бәрін телефон мен шаршаудан көре салуға болмайды.

• адам жақында болған әңгімелер мен оқиғаларды жиі ұмыта бастаса;
• таныс жерде адасса;
• күнделікті үйреншікті істі орындай алмай қалса;
• сөз табуы күрт қиындаса;
• мінез-құлқы, көңіл күйі немесе шешім қабылдауы айқын өзгерсе;
• мәселе күшейіп, жұмысқа немесе тұрмысқа кедергі келтірсе.

Мұндай жағдайда әлеуметтік желідегі кеңеске сүйенбей, дәрігерге қаралған дұрыс. Себебі ұмытшақтықтың себебі әртүрлі болуы мүмкін: дәрумен тапшылығы, қалқанша без мәселесі, депрессия, ұйқы бұзылысы немесе неврологиялық аурулар.

Не істеуге болады

Ең дұрыс жол — дүрлікпеу және смартфонды басты жау деп жарияламау. Бірақ лентаны өз бақылауыңа қайтару қажет.

• қысқа видеоларды ұйықтар алдында қарамау;
• автоойнатуды және артық хабарламаларды өшіру;
• 15-20 минут скроллдан кейін үзіліс жасау;
• күн сайын жүруге, спортқа немесе қарапайым қозғалысқа уақыт бөлу;
• ұзақ мәтін оқу, жаңа нәрсе үйрену, миға терең жүктеме беру;
• қан қысымы, қант деңгейі, салмақ, есту қабілеті және күйзеліс деңгейін бақылау.

Басты қорытынды мынадай: қысқа видеолардың деменцияға тікелей себеп екені дәлелденген жоқ. Бірақ шексіз скролл миға үстірт зейін режимін үйретуі мүмкін. Ал миға да дене сияқты басқа жүктеме керек — баяу, терең және мағыналы.