16 жасқа дейінгі балаларға соцжеліге кіруге тыйым: бұл Қазақстанға да жетуі мүмкін бе

Ұлыбритания 16 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желілерді пайдалануға тыйым салуды жоспарлап отыр. Бұл шешім TikTok, Instagram, YouTube, Snapchat, Facebook және X сияқты платформаларға ғана емес, ойын чаттары мен livestream қызметтеріне де әсер етуі мүмкін, сондықтан жаңалық Қазақстандағы ата-аналар үшін де маңызды.

Reuters хабарлауынша, Ұлыбритания премьер-министрі Кир Стармер бұл бастаманы балалардың психикалық саулығы мен онлайн қауіпсіздігін қорғау үшін қажет деп түсіндірген. Ал Ұлыбритания үкіметінің ресми хабарламасында жаңа ережелер 2027 жылдың көктемінде күшіне енуі мүмкін екені айтылған.

Қандай платформаларға шектеу қойылады

Ұлыбритания билігі әлеуметтік өзара әрекетке, контент жариялауға және алгоритмдік лентаға негізделген платформаларды шектеуді көздеп отыр. Үкімет мысал ретінде Snapchat, TikTok, YouTube, Instagram, Facebook және X сервистерін атады.

Ал WhatsApp пен Signal сияқты мессенджерлер бұл тыйымға кірмейді. Яғни жоспардың негізгі мақсаты — балаларды жай ғана интернеттен ажырату емес, оларды тәуелділік тудыратын лентадан, қауіпті контенттен және бейтаныс адамдармен байланыстан қорғау.

Ойын чаттары мен livestream неге бөлек аталды

Жаңа ереже тек классикалық әлеуметтік желілермен шектелмейді. Ұлыбритания билігі балаларға арналған қауіптің бір бөлігі ойын платформаларында, livestream кезінде және бейтаныс адамдармен жеке байланысатын қызметтерде екенін айтып отыр.

Сондықтан 16 жасқа дейінгі балалар үшін livestream және бейтаныс адамдармен сөйлесу функцияларын бұғаттау жоспарланған. Ал 16 және 17 жастағы жасөспірімдер үшін осындай қауіпті функциялар әдепкі түрде өшіріліп тұруы мүмкін.

Ата-аналар неге бұл шешімді қолдап отыр

Ұлыбританияда бұл мәселе бойынша кең қоғамдық талқылау өткен. Ресми дерекке қарағанда, үкіметке ата-аналардан, балалардан, сарапшылардан және сала өкілдерінен 116 мыңнан астам жауап түскен. Үкімет ата-аналардың басым бөлігі 16 жасқа дейін әлеуметтік желіге шектеу қоюды қолдағанын мәлімдеді.

Негізгі уәждер түсінікті: балалардың экран алдында көп отыруы, кибербуллинг, қауіпті челлендждер, ересектермен күмәнді байланыс, алгоритм арқылы ұсынылатын зиянды контент және тәуелділікке ұқсайтын әдеттер.

Бұл Қазақстанға да жетуі мүмкін бе

Иә, мұндай сценарий Қазақстанда да талқыланып жатыр. 2026 жылғы мамырда Қазақстанның Мәдениет және ақпарат министрлігі балалардың онлайн-платформаларға қолжетімділігін реттейтін нормалар пысықталып жатқанын хабарлаған.

Kazinform дерегінше, вице-министр Евгений Кочетов заң жобасында 16 жасқа дейінгі балаларға тіркелуді шектеу нормасы бар екенін айтқан. Бірақ механизмдер әлі нақты бекітілмеген, құжат Парламентке түспеген және мәселе мемлекеттік органдармен талқыланып жатыр.

Бұған дейін жарияланған ақпаратта Қазақстанда балаларға онлайн-платформаларда жаңа аккаунт ашуға шектеу қою, ал мессенджерлерге ерекшелік жасау нұсқасы қарастырылып жатқаны айтылған. Бірақ бұл әзірге қабылданған заң емес, талқылау сатысындағы ұсыныс.

Негізгі қиындық — баланың жасын қалай тексеру

Мұндай тыйымның ең күрделі тұсы — жас тексеру жүйесі. Платформалар баланың 16-ға толғанын қалай анықтайды? Құжат сұрай ма, бет-әлпетті тану технологиясын қолдана ма, әлде ата-ананың келісімін талап ете ме?

Бұл жерде екі үлкен қауіп бар. Біріншісі — балалардың ата-анасының аккаунтын немесе VPN сияқты айналып өту жолдарын қолдануы. Екіншісі — жеке деректердің қауіпсіздігі. Жас тексеру үшін құжат немесе биометриялық дерек сұралса, ата-аналарда «бұл мәліметтер қайда сақталады?» деген заңды сұрақ пайда болады.

Ата-аналарға не маңызды

Заң қабылданса да, мәселе бір күнде шешілмейді. Баланың қауіпсіздігі тек тыйыммен емес, отбасындағы ашық әңгімемен, цифрлық сауатпен және нақты ережемен байланысты.

• Бала қандай қосымшаларды қолданатынын білу;
• Ойын чаттарында кіммен сөйлесетінін бақылау;
• Түнгі уақытта телефонды шектеу;
• Қауіпті контент пен кибербуллинг туралы алдын ала сөйлесу;
• Әлеуметтік желіні толық жасыру емес, оны қауіпсіз қолдануды үйрету маңызды.

Неге бұл жаңалық маңызды

Ұлыбританияның шешімі бір елдің ішкі ережесі ғана емес. Бұл әлемде балалардың интернеттегі қауіпсіздігіне қатысты көзқарастың өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бұрын платформалар өз ережесін өзі белгілесе, енді мемлекеттер олардан нақты жауапкершілік талап ете бастады.

Қазақстан үшін де бұл тақырып алдағы айларда өзекті болуы мүмкін. Егер заң жобасы Парламентке түссе, басты сұрақ тыйымның өзінде ғана емес, оның қалай орындалатынында болады: балалар қорғала ма, әлде ата-аналар мен платформалар үшін жаңа техникалық мәселе көбейе ме?