L. reuteri деген қандай бактерия және ол шынымен бәрінде жоғалып кетті ме

L. reuteri туралы әңгіме соңғы уақытта әлеуметтік желіде жиі айтылып жүр: біреулер оны «окситоцинге әсер ететін жоғалған бактерия» десе, енді бірі антибиотиктен кейін ағзада қайта пайда болмайды деп сендіреді. Ғылыми деректерге сүйенсек, бұл тақырыпта шындық та бар, асыра сілтеу де көп.

L. reuteri — адам мен жануарлардың ішегінде, кейбір жағдайда ауыз қуысында, теріде, несеп-жыныс жолдарында және ана сүтінде кездесуі мүмкін пайдалы бактериялардың бірі. Оның қазіргі ғылыми атауы — Limosilactobacillus reuteri, бірақ көпшілікке бұрынғы атауы — Lactobacillus reuteri арқылы таныс.

Бұл бактерияны «ғажайып ем» деп қабылдауға болмайды. Бірақ оны мүлде елемеуге де болмайды: L. reuteri — жақсы зерттелген пробиотиктердің бірі. Оның кейбір штамдары ішек жұмысына, қабыну процестеріне, микробиом тепе-теңдігіне және кейбір клиникалық жағдайларға әсер етуі мүмкін.

L. reuteri не істейді?

Ең қарапайым тілмен айтқанда, L. reuteri ішектегі микробтар ортасының бір бөлігі болуы мүмкін. Ол ағзада бірнеше бағытта әсер етеді деп зерттеліп жатыр:

• патогенді микробтардың көбеюін тежеуі мүмкін;
• реутерин деп аталатын антимикробтық зат түзе алады;
• ішек қабырғасының қорғаныс қызметіне әсер етуі мүмкін;
• иммундық жауапты реттеуге қатысуы ықтимал;
• кейбір штамдары ішек арқылы гормондық сигналдарға әсер етуі мүмкін.

Бірақ маңызды нәрсе бар: L. reuteri деген бір ғана өнім емес. Оның әртүрлі штамдары бар. Бір штамм нәресте коликасы бойынша зерттелуі мүмкін, екіншісі ауыз қуысы немесе қабыну бойынша зерттелуі мүмкін. Сондықтан «L. reuteri пайдалы» деген жалпы сөз жеткіліксіз. Қай штамм, қандай доза, қандай мақсат үшін қолданылғаны маңызды.

«Бұл бактерия 97% адамда жоқ» деген рас па?

Қысқа жауап: мұндай нақты санды дәлелденген әмбебап факт деп айтуға болмайды.

Ғылымда индустрияланған елдерде өмір салты, тағам рационы, антибиотик қолдану, санитария, босану тәсілі және талшық аз тамақтану микробиом құрамына әсер ететіні туралы деректер бар. Кейбір зерттеулерде ауылдық немесе дәстүрлі өмір салтын сақтаған қауымдарда ішек микробтарының әртүрлілігі жоғарырақ екені байқалған. Мұндай салыстыруларда L. reuteri сияқты кейбір түрлер индустрияланған қоғамдарда сирек кездесуі мүмкін.

Бірақ одан «97% адамда мүлде жоқ», «100 жыл бұрын бәрінде болған», «антибиотиктен кейін ешқашан қалпына келмейді» деген қорытынды шықпайды. Бұл — әлеуметтік желіде жиі кездесетін, бірақ дәлелді медициналық тұжырым ретінде бекімеген пікір.

L. reuteri туралы дұрыс тұжырым мынадай: ол кейбір адамдарда болуы мүмкін, кейбірінде аз немесе анықталмайтын деңгейде болуы мүмкін, ал оның мөлшеріне өмір салты, тағам, антибиотик және жеке микробиом әсер етуі ықтимал.

Антибиотиктер L. reuteri-ді өлтіре ме?

Антибиотиктер ішек микробиомына әсер етеді. Олар тек зиянды бактерияларды ғана емес, кейбір пайдалы бактерияларды да азайтуы мүмкін. Әсері антибиотиктің түріне, қабылдау ұзақтығына, адамның жасына, денсаулығына, тамақтануына және бастапқы микробиомына байланысты.

Бірақ «антибиотик ішсең, L. reuteri мәңгі жоғалады» деу тым қатты айтылған. Кейбір адамдарда микробиом бірнеше апта немесе ай ішінде ішінара қалпына келеді. Кейбір түрлер ұзақ уақыт төмен деңгейде қалуы мүмкін. Ал кейбір пробиотиктер ағзада тұрақты орнығып кетпей, қабылдау тоқтаған соң азаяды.

Қазақстан үшін практикалық қорытынды қарапайым: антибиотикті дәрігер тағайындағанда ғана қабылдау керек. Вирустық суық тию, тұмау немесе «сақтық үшін» антибиотик ішу ішек микробиомына да, антибиотикке төзімділік мәселесіне де зиян келтіруі мүмкін.

L. reuteri окситоцинге әсер ете ме?

Бұл — тақырыптың ең қызық бөлігі. Зерттеулерде L. reuteri кейбір жағдайларда окситоцинмен байланысты сигналдарға әсер етуі мүмкін екені көрсетілген. Окситоцинді көп адам «жақындық гормоны» деп біледі, бірақ ол тек эмоцияға ғана емес, босану, емізу, әлеуметтік байланыс, қабыну, жараның жазылуы және басқа да процестерге қатысады.

2023 жылы жарияланған зерттеуде L. reuteri ішек жасушалары арқылы окситоцин бөлінуін ынталандыруы мүмкін деген механизм сипатталды. Бұл әсер секретин деп аталатын ішек гормоны арқылы жүруі ықтимал.

Алайда мұны «пробиотик ішсең, бірден окситоцин көбейіп, мінезің, көңіл күйің, қарым-қатынасың түзеледі» деп түсінуге болмайды. Мұндай қорытынды жасауға адамдағы ұзақ мерзімді, сапалы клиникалық дәлел әлі жеткіліксіз. Қазіргі дерек — қызық әрі перспективалы бағыт, бірақ дайын емдеу нұсқаулығы емес.

Қандай пайдасы дәлелге көбірек жақын?

L. reuteri бойынша зерттеулер көп, бірақ дәлелдің күші әр бағытта әртүрлі. Ең көп талқыланатын салалар мыналар:

Оны тағамнан алуға бола ма?

L. reuteri кейбір ферменттелген тағамдарда, сүт өнімдерінде және ашытылған өнімдерде кездесуі мүмкін. Бірақ бұл «айран, қатық, қымыз, шұбат немесе кефир ішсеңіз, нақты L. reuteri аласыз» деген сөз емес.

Қазақстанда ашытылған сүт өнімдері кең тараған. Олар жалпы рацион үшін пайдалы болуы мүмкін: ақуыз, кальций, тірі ашытқы мәдениеттері, сүтқышқылды бактериялар береді. Бірақ нақты L. reuteri штамы бар-жоғын тек өнімнің таңбасынан немесе зертханалық талдаудан білуге болады. Көп өнімде жай ғана «лактобактериялар» деп жазылады, ал бұл L. reuteri бар дегенді білдірмейді.

Пробиотик таңдағанда нені қарау керек?

Егер адам L. reuteri қоспасын қарастырса, ең алдымен мына нәрселерге мән берген дұрыс:

• қаптамада нақты штамм көрсетілуі керек: мысалы, DSM 17938, ATCC PTA 6475 немесе басқа белгі;
• КТБ немесе CFU мөлшері көрсетілуі керек;
• сақтау шарттары түсінікті болуы керек;
• жарамдылық мерзімі өтіп кетпеуі керек;
• өнім өзін дәрі ретінде көрсетіп, «бәрін емдейді» деп уәде бермеуі керек;
• созылмалы ауру, иммунитет әлсіреуі, жүктілік, нәресте немесе ауыр жағдай болса, дәрігермен кеңесу керек.

Пробиотик — дәрі емес, тірі микроорганизмдерден тұратын өнім. Оның әсері адамнан адамға өзгеруі мүмкін. Бір адамда іш кебуін азайтса, екінші адамда керісінше газ, жайсыздық немесе ешқандай өзгеріс болмауы мүмкін.

L. reuteri бар-жоғын қалай білуге болады?

Кәдімгі нәжіс талдауы L. reuteri бар-жоғын нақты көрсетпеуі мүмкін. Ол үшін арнайы микробиом талдауы, секвенирлеу немесе нақты ПТР-тест қажет болуы мүмкін. Бірақ мұндай талдаулардың да шектеуі бар: олар бактерияны анықтауы мүмкін, бірақ «сізге міндетті түрде осы пробиотик керек» деген медициналық қорытынды бермейді.

Егер талдауда L. reuteri анықталмаса, бұл автоматты түрде ауру деген сөз емес. Адам микробиомы өте күрделі. Бір ғана бактерияға қарап бүкіл денсаулық туралы шешім шығару дұрыс емес.

Кімдер абай болуы керек?

Дені сау ересектерде пробиотиктер көбіне жақсы көтерімді болады. Бірақ қауіп мүлде жоқ емес. Әсіресе мына топтар абай болуы керек:

• шала туған нәрестелер;
• иммунитеті қатты әлсіреген адамдар;
• ауыр аурумен ауруханада жатқан науқастар;
• орталық венозды катетері бар адамдар;
• ауыр ішек ауруы немесе операциядан кейінгі кезеңдегі науқастар;
• онкологиялық ем алып жүргендер;
• жүкті және емізулі әйелдер, егер өнімді дәрігер ұсынбаған болса.

Мұндай жағдайда «табиғи өнім ғой» деп өз бетінше қабылдау дұрыс емес. Тірі бактериялар кейбір әлсіз топтарда инфекциялық қауіп тудыруы мүмкін.

Бұл бактерияны «қайтару» үшін не істеуге болады?

Ең қауіпсіз және жалпы пайдалы жол — бір ғана пробиотикке үміт артпай, микробиомға қолайлы өмір салтын сақтау.

• антибиотикті тек дәрігер нұсқауымен қабылдау;
• рационда көкөніс, бұршақ, тұтас дән, жаңғақ, жеміс сияқты талшықты тағамдарды көбейту;
• айран, қатық, кефир сияқты ашытылған өнімдерді көтере алсаңыз, рационға қалыпты қосу;
• қант пен ультраөңделген тағамды азайту;
• ұйқы, қозғалыс және стресс деңгейіне көңіл бөлу;
• пробиотик таңдағанда нақты штамм мен мақсатқа қарау.

Егер мақсат антибиотиктен кейін ішекті қолдау болса, дәрігермен сөйлескен дұрыс. Барлық пробиотик бірдей емес, ал кейбір жағдайда пробиотик микробиомды бұрынғы қалпына тез қайтарады деген сенімді дәлел жоқ.

Жиі қойылатын сұрақтар

L. reuteri бәрінде болуы керек пе?

Жоқ. Адам микробиомы әртүрлі. Бір адамда L. reuteri болуы мүмкін, екіншісінде анықталмауы мүмкін. Бұл өздігінен ауру белгісі емес.

Бұл бактерия окситоцинді өзі өндіре ме?

Дәл солай айту дұрыс емес. Кейбір зерттеулер L. reuteri ішектегі жасушалар арқылы окситоцин бөлінуіне әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Бірақ бұл адамның көңіл күйін немесе мінезін міндетті түрде өзгертеді деген сөз емес.

Антибиотиктен кейін оны міндетті түрде ішу керек пе?

Міндетті емес. Антибиотиктен кейін пробиотик қажет пе, жоқ па — адамның жағдайына, антибиотик түріне және шағымына байланысты. Ең дұрысы — дәрігермен кеңесу.

Оны күнде ішу қауіпсіз бе?

Көп дені сау адамда пробиотиктер жақсы көтерімді болуы мүмкін. Бірақ иммунитеті әлсіреген, ауыр ауруы бар, шала туған нәрестелерде немесе ауруханада жатқан науқастарда қауіп жоғары болуы мүмкін.

Балаларға беруге бола ма?

Балаларға өз бетінше бермеген дұрыс. Нәресте коликасы бойынша L. reuteri DSM 17938 штамына қатысты зерттеулер бар, бірақ оны қолдану баланың жасына, қоректену түріне және дәрігер кеңесіне байланысты.

Қазақстандағы айран мен қымызда L. reuteri бар ма?

Міндетті түрде бар деуге болмайды. Ашытылған сүт өнімдері пайдалы рационның бір бөлігі болуы мүмкін, бірақ нақты L. reuteri штамы бар-жоғын тек өнімнің құрамы немесе зертханалық талдау көрсетеді.

Пробиотик әсер етпесе не істеу керек?

Бұл қалыпты жағдай болуы мүмкін. Пробиотик бәріне бірдей әсер етпейді. Егер іш кебу, іш өту, ауырсыну немесе аллергиялық белгі пайда болса, қабылдауды тоқтатып, дәрігермен кеңескен дұрыс.

Қорытынды

L. reuteri — шынымен қызық әрі жақсы зерттеліп жатқан бактерия. Оның кейбір штамдары ішек, нәресте коликасы, диарея, H. pylori еміне қосымша қолдау және окситоцинмен байланысты механизмдер тұрғысынан ғылыми қызығушылық тудырады.

Бірақ әлеуметтік желідегі «бәрінде жоғалды», «антибиотиктен кейін ешқашан қалпына келмейді», «окситоцинді толық өзі өндіреді», «мінезді, салмақты, гормонды түзейді» деген уәделерге сақ болған дұрыс. Мұндай мәлімдемелердің көбі ғылыми деректі қарапайым әрі сенсациялық ұранға айналдырып жібереді.

Ең дұрыс ұстаным: L. reuteri — пайдалы болуы мүмкін пробиотикалық бактерия, бірақ оның әсері штамға, адамның жағдайына, қабылдау мақсатына және зерттеу сапасына байланысты. Оны антибиотиктің, дұрыс тамақтанудың немесе дәрігер кеңесінің орнына қоюға болмайды.

Оқырман үшін ең пайдалы қорытынды мынау: микробиомды бір капсуламен түзету қиын. Антибиотикті орынсыз ішпеу, талшыққа бай тағам жеу, ашытылған өнімдерді мөлшермен қолдану, ұйқы мен қозғалысқа көңіл бөлу — ішек саулығы үшін әлдеқайда сенімді негіз. Ал L. reuteri пробиотигін нақты мақсатпен қолданғыңыз келсе, өнімдегі штамды қарап, қажет болса дәрігерден кеңес алған дұрыс.

Бұл материал ақпараттық мақсатта жазылды. Ол диагноз қоюға немесе ем тағайындауға арналмаған. Денсаулыққа қатысты шешімді дәрігермен кеңесіп қабылдаңыз.