Жасанды интеллект дипломдық жұмысты ескіртіп жатыр: университеттер білімді қалай тексермек

2026 жылы жоғары білім жүйесі жасанды интеллектке байланысты дәстүрлі дипломдық жұмыстың мәнін қайта қарастыра бастады. Нейрожелі ондаған беттік мәтінді аз уақытта құра алатындықтан, университеттер студенттің нақты білімін ауызша емтихан, практикалық тапсырма және жұмысты тікелей қорғау арқылы тексеруге көшіп жатыр.

Бұл жоғары білім туралы дипломдар жойылады деген сөз емес. Өзгеріп жатқаны, студенттің оқу бағдарламасын қаншалықты меңгергенін анықтайтын қорытынды аттестаттау тәсілі.

Бұрын бірнеше ай жазылған көлемді жұмыс студенттің дереккөз іздеп, ақпаратты талдап, өз бетінше қорытынды жасай алатынын көрсететін. Қазір мұндай мәтінді генеративті жасанды интеллект бірнеше минутта құрастырып бере алады.

Дипломдық жұмыс неге білімнің дәлелі болудан қалды

Қазіргі ЖИ сервистері тақырып жоспарын жасайды, ғылыми мақалаларды қысқаша мазмұндайды, әдебиеттерге шолу дайындайды, бағдарламалық код жазады және бір-бірімен байланысқан ондаған бет мәтін құра алады.

Дайын жұмыс сырттай өте сенімді көрінуі мүмкін. Бірақ мәтінді тапсырған студент ондағы негізгі тұжырымдарды, есептеулерді немесе пайдаланылған деректерді түсіндіре алмауы ықтимал.

Кәдімгі плагиат тексерісі де мәселені толық шешпейді. Нейрожелі бөтен мәтінді міндетті түрде көшірмейді, ол бұрын жарияланбаған жаңа сөйлемдер құрастырады. Сондықтан жүйе жұмыстан тікелей сәйкестік таппауы мүмкін.

Нәтижесінде оқытушы сауатты рәсімделген құжатты көреді, бірақ негізгі ойды студенттің өзі жасағанына көз жеткізе алмайды.

Студенттердің 95 пайызы ЖИ пайдаланады

Өзгерістің ауқымын Ұлыбританиядағы жағдайдан көруге болады. Жоғары білім саясаты институтының 2026 жылғы зерттеуіне сәйкес, сауалнамаға қатысқан студенттердің 95 пайызы жасанды интеллектіні кемінде бір мақсатта пайдаланған.

Олардың 94 пайызы генеративті ЖИ құралдарын бағаланатын тапсырмаларды орындау кезінде қолданған. Нейрожелі жасаған мәтінді оқу жұмысына тікелей енгізген студенттердің үлесі 2024 жылғы 3 пайыздан 2026 жылы 12 пайызға дейін өскен.

Сауалнамаға қатысқандардың 65 пайызы университеттер жасанды интеллектінің таралуына байланысты тапсырмалар мен емтихан жүйесін айтарлықтай өзгерткенін айтқан.

Бұл студенттердің бәрі жұмысты толығымен нейрожеліге жаздырады дегенді білдірмейді. Көпшілігі ЖИ-ді күрделі тақырыпты түсіну, ой жинақтау, жоспар құру, мәтінді тексеру немесе материалды қысқарту үшін пайдаланады.

Алайда технология жай көмек көрсетті ме, әлде студенттің орнына негізгі жұмысты орындады ма деген шекараны анықтау барған сайын қиындап барады.

АҚШ-та ауызша емтихан қайта оралып жатыр

АҚШ университеттеріндегі оқытушылар жазбаша тапсырмаларды студентпен бетпе-бет әңгімелесу арқылы тексере бастады. Associated Press мәліметінше, кейбір студенттер мінсіз жұмыс өткізгенімен, шешімін түсіндіруді сұрағанда жауап бере алмай қалады.

Корнелл университеті

Корнелл университетіндегі биомедициналық инженерия курсында студенттер жазбаша тапсырмадан кейін ауызша қорғаудан өтеді. Әңгімелесу кезінде ноутбук, телефон, жазба немесе чат-бот қолдануға рұқсат етілмейді.

Студент шешімнің қалай табылғанын түсіндіріп, оқытушының қосымша сұрақтарына жауап береді. Егер тапсырманы толығымен нейрожелі орындаса, материалды түсінбегенін жасыру қиын болады.

Мұндай кездесулер шамамен 20 минутқа созылады. Оқытушылар дайын жауапты ғана емес, студенттің ойлау жолын бағалайды.

Пенсильвания университеті

Пенсильвания университетінде кейбір жазбаша жұмыстар ауызша емтиханмен бірге бағаланады. Студент мәтінді тапсырғаннан кейін ондағы дәлелдерді қорғап, пайдаланған дереккөздерін түсіндіруі керек.

Университет оқытушыларға ауызша емтихан өткізу бойынша арнайы семинарлар да ұйымдастыра бастаған. Мұндай тәсіл тек көшіруді анықтау үшін емес, ойды жүйелі жеткізу мен өз ұстанымын қорғау қабілетін дамыту үшін қолданылады.

Нью-Йорк университеті

Нью-Йорк университетінде презентациялар, оқытушымен жеке кездесулер және сабақ үстіндегі күтпеген сұрақтар жиілеп келеді. Мұнда оқытушы студенттің материалды қаншалықты түсінетінін нақты уақытта көре алады.

Стерн бизнес мектебінде ерекше тәжірибе де өткізілді. Дауыспен жұмыс істейтін ЖИ емтихан алушы студенттің жобасы бойынша сұрақ қойып, жауапқа қарай келесі сұрақтарды өзгерткен.

Осылайша бір нейрожелі студенттің басқа нейрожелі көмегімен дайындауы мүмкін жұмысты түсінетінін тексеруге пайдаланылған.

Сидней университеті бағалауды екі бағытқа бөлді

Аустралиядағы Сидней университеті жасанды интеллектіні барлық үй тапсырмасында толық тыйым салуға тырыспады. Оның орнына оқу ордасы бағалаудың екі бағыттан тұратын жүйесін енгізді.

• Ашық тапсырмалар. Студенттер ЖИ құралдарын қолдана алады, бірақ оның көмегін көрсетуге, алынған ақпаратты тексеруге және технологияның шектеулерін түсінуге тиіс.
• Қорғалған тапсырмалар. Білім бақылауға болатын жағдайда тексеріледі. Оған аудиториядағы емтихан, ауызша сұрақ, практикалық жұмыс немесе презентациядан кейінгі қорғау кіреді.

Университет өкілдері нейрожелілер көптеген дәстүрлі үй тапсырмасын жоғары деңгейде орындай алатынын мойындайды. Сондықтан негізгі білім мен дағды сыртқы көмекті бақылауға болатын жағдайда тексерілуі керек.

Сонымен бірге студенттерден ЖИ-ден толық бас тарту талап етілмейді. Қазіргі құралдарды дұрыс пайдалану болашақ маманға қажет кәсіби дағды ретінде қарастырылады.

Ресейде дипломдық жұмыстан бас тартқан алғашқы мысал пайда болды

2026 жылғы 1 шілдеде Сочидегі РУДН институты «Құқықтану» бағыты бойынша оқитын бакалаврларға классикалық бітіру жұмысын жаздырудан бас тартатынын хабарлады.

Институт түсіндірмесінде нейрожелілердің сот тәжірибесін талдап, құқықтық ұстаным құрып және көлемді мәтін дайындай алатыны айтылған.

Жаңа тәртіп 2024, 2025 және 2026 жылдары оқуға қабылданған заңгерлерге қолданылады. Дипломдық жұмыстың орнына олар ауызша емтихан тапсырып, күрделі құқықтық жағдайларды талдайды.

Болашақ заңгер заңдарды жатқа білумен шектелмей, шешім қабылдау, дәлел келтіру және өз ұстанымын қорғау қабілетін көрсетуі керек.

Бұл шешім бүкіл РУДН-ға немесе Ресейдегі барлық студентке қатысты емес. Әңгіме Сочидегі филиалдың бір білім беру бағыты туралы болып отыр.

Қазақстанда мұндай өзгеріс болуы мүмкін бе

Қазақстандық жоғары оқу орындарында да қорытынды аттестаттау тәсілдерін өзгертуге мүмкіндік бар.

Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартында білім беру ұйымы қорытынды аттестаттаудың нысаны мен өткізу тәртібін өзі анықтайтыны жазылған.

Бұл Қазақстандағы барлық дипломдық жұмыс жақын арада жойылады дегенді білдірмейді. Нақты шешім білім беру бағдарламасына, университеттің ішкі ережесіне, кәсіби стандарттарға және жұмыс берушілердің талабына байланысты болады.

Дегенмен университеттер қорытынды тексеруге кешенді емтиханды, практикалық жобаны, ауызша қорғауды немесе нақты кәсіби жағдайды шешуді жиірек енгізе алады.

Алғашқы өзгерістер нәтиже көбіне мәтін түрінде ұсынылатын құқық, экономика, басқару, журналистика, маркетинг және гуманитарлық бағыттарда болуы ықтимал.

Инженерия, медицина, сәулет және шығармашылық мамандықтарда үлкен жобаның маңызы сақталады. Бірақ бұл салаларда да комиссия жұмыстың дайын нәтижесіне ғана емес, оны жасау барысына, есептеулерге және студенттің әр шешімді түсіндіру қабілетіне көбірек көңіл бөлуі мүмкін.

Дипломдық жұмыстың орнына не келуі мүмкін

Классикалық бітіру жұмысы бір күнде жоғалып кетпейді. Көп жағдайда ол қорытынды бағалаудың бірнеше бөлігінің біріне айналуы мүмкін.

• алдын ала дайындалған мәтінсіз ауызша қорғау;
• жұмыстың кез келген бөлімі бойынша кездейсоқ сұрақтар;
• кәсіби тапсырманы нақты уақытта орындау;
• аудиториядағы жазбаша немесе практикалық емтихан;
• зерттеудің аралық кезеңдерін көрсету;
• дереккөздер мен есептеулерді қайта тексеру;
• ЖИ-дің қалай және қандай мақсатта қолданылғанын түсіндіру;
• дайын нәтижемен бірге жұмыс процесін бағалау.

Тағы бір тәсіл бойынша студентке жасанды интеллектіні пайдалануға рұқсат беріледі. Бірақ ол нейрожелінің жауабын тексеріп, қатесін тауып, соңғы шешімнің дұрыстығын дәлелдеуі керек.

Бұл жағдайда негізгі дағды мәтінді нөлден бастап қолмен жазу емес, ақпаратты бағалау, күмәнді тұсты байқау және жауапкершілікпен шешім қабылдау болады.

Енді бастысы мәтін емес, ойлау қабілеті

Жасанды интеллект жоғары білімнің қажеттілігін жоймайды. Керісінше, ол университеттерді түлек нақты нені білуі және қандай дағдыны меңгеруі керек деген сұраққа қайта жауап беруге мәжбүрлеп отыр.

Егер мақсат тек әдемі рәсімделген 80 бет мәтін дайындау болса, мұны машина адамнан әлдеқайда жылдам орындай алады. Ал түсінікті, кәсіби ойлауды, жауапкершілікті және күтпеген жағдайда шешім қабылдауды бір файл арқылы бағалау қиын.

Сондықтан болашақтағы диплом қорғау үлкен жазбаша жұмыстан, комиссиямен әңгімеден және практикалық емтиханнан тұратын аралас форматқа айналуы мүмкін. ЖИ студентке көмектеседі, бірақ алған білімінің өзіне тиесілі екенін ол бәрібір жеке дәлелдеуге тиіс.