Каспий жағалауы 35 шақырымға шегінді: Қазақстанға не қауіп бар

Каспий теңізі Қазақстан жағалауынан кей тұста 30-35 шақырымға шегінді. Мәжіліс депутаты Дүйсенбай Тұрғанов премьер-министр Олжас Бектеновке сұрау жолдап, теңіздің нақты жағалау сызығын цифрлық картаға түсіруді және теңіз жануарлары жаппай қырылған кезде мемлекеттік органдардың ортақ әрекет алгоритмін бекітуді ұсынды.

Бұл мәселе енді тек экологиямен шектелмейді. Каспийдің шегінуі Маңғыстау облысы мен басқа да жағалаудағы аумақтарға, порттарға, балық шаруашылығына, жер қатынастарына, жер қойнауын пайдалануға және инвестициялық жобаларға әсер етуі мүмкін.

Каспийде не болып жатыр

Министрлік дерегіне сүйенген депутаттың айтуынша, 2006 жылдан 2025 жылға дейін Қазақстан жағалауындағы Каспий деңгейі айтарлықтай төмендеген. Кейбір бөліктерде жағалау сызығы 30-35 шақырымға дейін кейін шегінген.

Солтүстік-шығыс бөліктегі теңіздің орташа деңгейі шамамен минус 29 метрге жеткен. Бұл бүкіл қазақстандық жағалау дәл осылай бірдей өзгерді деген сөз емес. Әңгіме суы қатты қайтқан жекелеген аумақтар туралы болып отыр.

Мәселенің маңызды тұсы осында: су қайтқан сайын картадағы теңіз бен шын өмірдегі жағалау бір-біріне сәйкес келмей қалуы мүмкін.

Неге цифрлық карта қажет болды

Дүйсенбай Тұрғановтың айтуынша, Каспий теңізінің заңдық шекарасы қазір бірнеше есеп жүйесінде қатар көрсетіледі. Оның ішінде гидрологиялық деректер, жер кадастры және жер қойнауын пайдалану жүйесі бар.

Алайда бұл жүйелерді әртүрлі мемлекеттік органдар жүргізеді және олар бөлек жаңартылады. Соның салдарынан теңіздің нақты жағалауы мен құжаттағы шекарасы бірте-бірте алшақтауы мүмкін.

Депутат осыған байланысты Каспий жағалауының бірыңғай цифрлық контурын жасауды ұсынды. Ол спутниктік, гидрологиялық және геодезиялық деректерге сүйенуі керек.

Ұсыныс бойынша, бұл карта мемлекеттік жер кадастрына және жер қойнауын пайдалану жүйесіне енгізілуі тиіс. Сонда мемлекет қай жер әлі де теңіз аумағы болып саналатынын, қай аумақ құрлыққа айналғанын және қай жер өтпелі жағалау аймағында тұрғанын нақты көре алады.

Бұл экономикаға қалай әсер етеді

Каспийдің тартылуы жағалаудағы жобалардың мәртебесін өзгертуі мүмкін. Бұрын теңіз немесе шельф аумағына жатқызылған кейбір учаскелер іс жүзінде құрлықта немесе жағалауға жақын өтпелі аймақта қалып қоюы ықтимал.

Мұндай жағдайда мемлекет пен бизнес үшін құқықтық сұрақтар көбейеді. Егер құжаттағы мәртебе ескі күйінде қалса, нақты жағдай өзгерсе де, жоба бұрынғы ережемен реттелуі мүмкін.

Су қайтқан жерлер жаңа геологиялық барлау жұмыстарына мүмкіндік беруі мүмкін. Бірақ мұндай аумақтарды экономикалық айналымға қоспас бұрын олардың құқықтық мәртебесі мен экологиялық шектеулерін нақты анықтау қажет.

Әйтпесе жер дауы, жер қойнауын пайдалану ережелеріндегі түсінбеушілік, табиғатқа қосымша салмақ және экономикалық мүдде мен экология арасындағы қайшылық күшеюі мүмкін.

Тюлендер мәселесі бөлек алаңдатып отыр

Депутаттық сұрауда Каспий итбалықтары туралы да айтылды. Сәуір айынан бері Маңғыстау облысының жағалауында өлі теңіз жануарлары жиі табылып жатыр.

Бұған дейін, 2024 жылдың күзінде, Қазақстан жағалауынан шамамен екі мың өлі итбалық табылғаны хабарланған. Депутат мұндай жағдайларда бірнеше мекеме бір уақытта және бір тәртіппен жұмыс істеуі керек деп санайды.

Оған экологтар, ветеринарлар, жергілікті әкімдіктер, ғылыми ұйымдар және сынама алатын қызметтер кіреді. Егер ортақ алгоритм болмаса, себепті анықтау да, жұртқа нақты ақпарат беру де баяулауы мүмкін.

Қазақстан үшін неге маңызды

Каспий теңізі Қазақстан үшін тек табиғи су айдыны емес. Ол порттар, мұнай-газ жобалары, балық шаруашылығы, туризм, көлік дәліздері, экожүйе және көрші елдермен байланыс мәселелерімен тікелей байланысты.

Қазақстан үшін әсіресе Каспийдің солтүстік-шығыс бөлігі маңызды. Бұл аймақ тайыз болғандықтан, су деңгейінің аз ғана төмендеуі де жағалау сызығын көзге көрінетіндей өзгерте алады.

Егер теңіз деңгейі төмендеуін жалғастырса, оның салдары жағалаудағы инфрақұрылымға, табиғи аумақтарға, балықшыларға, порт жұмысына және өңірдегі адамдардың тұрмысына әсер етуі мүмкін.

Қандай шаралар ұсынылды

Мәжіліс депутаты үкіметке бірнеше ұсыныс айтты:

• Каспий теңізі жағалауының бірыңғай цифрлық картасын жасау;
• картаға спутниктік, гидрологиялық және геодезиялық деректерді енгізу;
• жаңа контурды жер кадастры мен жер қойнауын пайдалану жүйесіне қосу;
• теңіз деңгейін автоматты бақылау жүйесін жеделдету;
• итбалық, балық және құстар жаппай қырылған кезде мемлекеттік органдардың ортақ әрекет тәртібін бекіту;
• Каспий итбалықтарының қырылу себептері туралы қоғамға ашық ақпарат беру.

Негізгі мақсат: мемлекеттік есеп пен нақты жағалау сызығын бір-біріне сәйкестендіру. Өйткені теңіз кейін шегінген сайын ескі карта мен бүгінгі табиғи жағдай арасындағы айырмашылық ұлғая береді.

Депутаттық сұрау туралы Kazinform хабарлады. Құқықтық және экономикалық тәуекелдер туралы қосымша деректерді Kursiv.media жариялады.